ەل تىنىسى

وتباسى -وتان تىرەگى

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت جانە سپورت, وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋ, ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان كەشەندى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋدا. سونداي-اق مەملەكەتتىڭ دەموگرافيالىق دامۋىنا اسەر ەتەتىن انا مەن بالا ءولىمىن ازايتۋ, وتباسىن قولداۋ, اجىراسۋدىڭ الدىن الۋ سەكىلدى ماسەلەلەر ۇلتتىق كوميسسيا­نىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە, 2023 جىلى 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا نەكە سانى 5,9%-عا, ال اجىراسۋ 5,3%-عا ازايعان. اجىراسۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – الكوگوليزم, ەرلى-زايىپتىنىڭ بىرەۋىنىڭ ناشاقورلىعى – 61,7%, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق – 51,1%, وپاسىزدىق – 47%, لۋدومانيا – 38,4%. زەرتتەۋلەرگە سايكەس, قازاقستاندىقتاردىڭ 20%-ى ءۇشىن اجىراسۋدىڭ نەگىزگى سەبەبى – بالا سۇيە الماۋ, ءاربىر التىنشى وتباسى مۇنداي جاعدايعا تاپ بولادى ەكەن.

ۇلتتىق كوميسسيا بالالار مەن جاستاردى رۋحاني-ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارىنا تاربيەلەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ۆەدومستۆوارالىق بايلانىستى قامتاماسىز ەتەدى. ساۋالناماعا سۇيەنسەك, قازاقستاندىق وتباسىنداعى بالا تاربيەلەۋدەگى باستى قۇندىلىقتار – ەڭبەكسۇيگىشتىك (33,8%), ءوزىن-ءوزى قۇرمەتتەۋ (31,8%), ادالدىق (31,7%), ۇلكەنگە قۇرمەت (25,3%), اينالاسىنداعىلارعا قۇرمەت (16,6%).

وتباسى – مەملەكەتتىڭ تىرەگى, قوعامنىڭ نەگىزگى الەۋمەتتىك ينستيتۋتى. ادام ومىرىندەگى ەڭ ماڭىزدى دۇنيە – وتباسى. وسكەلەڭ ۇرپاق ومىرلىك قۇندىلىقتاردى ءوز وتباسىنان ءسىڭىرىپ وسەدى. وتباسى ينستيتۋتى مەن ءداستۇرلى وتباسى قۇندىلىقتارىن نىعايتۋ – مەملەكەتتىك وتباسى ساياساتىنىڭ يدەولوگيالىق نەگىزى. بارشا وتباسى ءوزىن الەۋ­مەتتىك تۇرعىدان قاۋىپسىز ءارى جايلى سەزىنۋى وتە ماڭىزدى. وسى ماقساتتا پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن 2022 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى وتباسىلىق جانە گەندەرلىك ساياساتتىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى جاڭارتىلدى. ينديكاتورلارعا ايەلدەرگە قاتىستى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق فاكتىلەرىنىڭ ازايۋى جانە نەكە مەن اجىراسۋدىڭ ۇلەس سالماعى سياقتى كورسەتكىشتەر كىرەدى.

بارلىق وڭىردە كونسۋلتاتسيالىق, قۇقىقتىق جانە پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتەتىن وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارى اشىلدى. 3 جاسقا دەيىنگى بالاسى بار اتا-انالار ءۇشىن تولىق ەمەس جۇمىس كۇنىمەن جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. 2020 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ كوپبالالى وتباسىلارعا بەرىلەتىن جاردەماقى وتباسىنداعى بالا سانىنا قاراي سارالانعان مولشەردە ەنگىزىلدى. وسى جانە باسقا دا شارالار وتباسىنىڭ دەربەس دامۋى مەن وتباسىنىڭ قيىن ومىرلىك جاعدايلاردان شىعۋ مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى.

بۇگىندە ەلىمىزدەگى بىردە-ءبىر ۋنيۆەرسيتەت دەموگراف ماماندار دايىندامايدى. قازىر كوميسسيا مۇشەلەرى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت بازاسىندا, شەتەلدىك مىقتى عىلىمي ورتالىقتارمەن بىرلەسە وتىرىپ, «دەموگرافيا» ماماندىعى بويىنشا ماگيستراتۋرا عىلىمي دارەجەسىن وقىتۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدا. ءارى قاراي عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى بۇل سالانى وڭىرلىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بازاسىندا دامىتۋى كەرەك. سەبەبى دەموگرافيا سالاسىندا ساپالى ماماندار دايارلاۋ – ەلىمىزدىڭ دەموگرافيالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى شارتىنىڭ ءبىرى.

ەلىمىزدەگى ءار ايماقتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار ەكەنى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەتتىڭ دەموگرافيالىق ساياساتىنىڭ مىندەتى – حالىق پروتسەستەرىنىڭ دامۋىن پولياريزاتسيالاۋدى بارىنشا ازايتۋ. «دەموگرافيالىق اتكەنشەكتەردى» تەڭەستىرۋگە قولايلى جاعداي جاساۋ ماڭىزدى. وسىعان وراي, وڭىرلەردىڭ بيۋدجەتىن بەكىتۋ كەزىندە ايماقتىڭ دەموگرافيالىق قۇرامداس بولىگىن ەسكەرۋ كەرەك. ايماقتىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى دەموگرافيالىق باعدارلامالاردى ماقساتتى قارجىلاندىرۋعا بولادى.

قازىرگى كەزدە دەموگرافيا­لىق دامۋدىڭ بولاشاعى تۋرالى ناقتى تۇجىرىم جاسايتىن ۋاقىت كەلدى دەپ ويلايمىن. ول ءۇشىن دەموگرافيالىق دامۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ۋاكىلەتتى ورگاندى انىقتاۋ كەرەك. سونداي-اق ۇلتتىق كوميسسيا قر ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى مەن ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ تۇراقتى دەموگرافيالىق دامۋىنىڭ جەكە باعدارلاماسىن دايىندايتىن كەز كەلدى. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ دەموگرافيالىق دامۋى قۇقىقتىق قۇجاتتاردا تولىق كورسەتىلمەگەن. قازاقستاننىڭ جۇيەلى دەموگرافيالىق ساياساتىن ازىرلەۋ جانە ونى جۇزەگە اسىرۋ – ۋاقىت تالابىنا ساي تۋىنداعان قاجەتتىلىك.

ايدا بالاەۆا,

قر پرەزيدەنتى ­جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە ­وتباسىلىق-دەموگرافيالىق

ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا توراعاسى

تاعىدا

admin

«استانا اقشامى» گازەتى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button