باستى اقپاراتەل تىنىسى

قانىشتىڭ قازىناسى

اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ ناقىل سوزدەرى بارشا سانالى عۇمىرىن عىلىمعا ارناعان وي الىبىنىڭ قاجىر-قايراتقا تولى امبەباپ ىزدەنىستەرىنە, تۋعان ەلىن وركەندەتۋ جولىنداعى جانكەشتى ەڭبەگىنە, ۇلتىن سۇيگەن تاۋ تۇلعاسىنا بويلاتادى.

قانىش فەنومەنىن تۋدىرعان بايان­اۋىلداعى مۇسا شورمانۇلى مازداتقان ءبىلىم شامشىراعى, عىلىم بيىگىنە ۇشتاعان سەمەي مۇعالىمدەر سەمينارياسى مەن تومسك تەحنولوگيا ينستيتۋتىنداعى ۇستازدار ۇلاعاتى, قارساقپاي مەن جەزقازعان كەزەڭىندە ازاماتتىعىن شىڭداعان رۋحاني جانە عىلىمي ورتا ساف قاسيەتتەرگە تۇنىپ تۇر.

الاش الىپتارىنىڭ ءىزىن باسقان قىر پەرزەنتىنە قازاقستان عىلىم اكادەمياسىن ۇيىمداستىرۋ, وتاندىق مەتاللوگەنيا جانە گەولوگيا عىلىمي مەكتەبىن نەگىزدەۋ سىندى ءداۋىر تالابى جۇكتەگەن تاريحي مىندەتتەر ارتىلدى. توتاليتاريزم قىسىمىن وتكەرىپ ءجۇرىپ, اعا بۋىن اماناتىنا ادالدىق تانىتقان قانىشقا داۋىلدى جىلدار قايعى-قاسىرەتى وڭاي تيگەن جوق. تۋعان اعاسى عابدۋلعازيز يمانتايۇلى, نەمەرە اعالارى ابىكەي زەيىنۇلى, ابدىكارىم ءجامىنۇلى, سەمەيدەگى وقۋ سەمينارياسىندا بىرگە وقىعان مۇراتتاسى جۇسىپبەك ايماۋىتۇلى, قارساقپايداعى باستاپقى ەڭبەك جولىنداعى ۇزەڭگىلەسى وكىتاي (سەرگەي) ءاليحانۇلى قىزىل تەررور قۇربانى بولدى. تومسك تەحنولوگيا ينستيتۋتىندا قامقورلىق تانىتقان ءالىمحان ەرمەكۇلى گۋلاگ-قا قامالدى.

قانىش ءوزىنىڭ قانداي دا بولماسىن زەرتتەۋلەرىندە وركەندى ۇلتتىڭ ءىلىم-ءبىلىم جولىمەن دامۋىنداعى ۇستانىمى, ويانعان ولكە ورەندەرىنىڭ الار اسۋلارى قانداي بولۋ كەرەك دەگەن ورەلى عىلىمي ماسەلەلەردى تالقىعا سالادى. عاسىرلار بويى بۇيىعى جاتقان قازاقستاندا ءوندىرىس ورىندارىن اشىپ, كاسىپورىن وشاقتارىن جانداندىرۋ, ونەركاسىپتى دامىتۋدىڭ تەوريالىق جانە پراكتيكالىق باعىتتارىندا قوردالانعان تۇيتكىلدەردى شەشۋدىڭ جولىن سارالايدى. عىلىمنىڭ وندىرىسپەن بايلانىسى, عىلىمنىڭ حالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋداعى قىزمەتى, ينفراقۇرىلىم جۇيەسى, ينجەنەرلىك ءىس, تاۋ-­كەن قازبا بايلىقتارىن ءتيىمدى مەڭگەرۋ, ينجەنەرلى گەولوگيا, مەتاللۋرگيا, سۋ شارۋاشىلىعى, قازبا بايلىقتارىن بارلاۋ, كەن قازۋ تەحنولوگياسى, فورماتسيالىق مەتاللوگەنيالىق تالداۋلار مەن قازبا كەن ورىندارىنىڭ بولجامىن جاساۋ, گەولوگيالىق كەن بارلاۋ جۇمىستارىندا تىڭ ادىستەردى قولدانۋداعى شەبەرلىك, پوليتەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ, يندۋستريالىق قارىشتاۋ, عالىم مەن عىلىم ميسسياسى حاقىنداعى جاڭاشىل پىكىرلەرى, دانالىق ويلارى قازىرگى كەزەڭدە ومىرشەڭ دە وزەكتى.
قازاقستاننىڭ مەتاللوگەنيالىق بولجام كارتالارىن جاساعان تابيعات تامىرشىسى ەل تاريحىن جەر شەجىرەسىمەن ساباقتاستىرىپ, ۇلت ءومىرىنىڭ وتكەنىن «بۇرىنعى ۋاقىتتا ۇلىتاۋ قازاقستاننىڭ ساياسي ءومىرىنىڭ ورتالىعى بولعان.

قازاقتىڭ الاش (اقنازار), ابىلاي, كەنەسارى سياقتى اتاقتى حاندارى ۇلىتاۋدى مەكەن ەتكەن. بۇعان تاۋدىڭ جاراتىلىس جاعىنان وتە ادەمى جاڭا قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورتالىعىندا بولۋى سەبەپ بولعان», «التى الاشقا ءمالىم «ەسكى جولدى» ەسىمحان, «قاسقا جولدى» قاسىم حان, «تۋرا جولدى» تاۋەكەل حان, «جەتى جارعىلى» ءاز تاۋكە, ەر ابىلاي – ءبارى دە وسىنداي حاندىق پەن بيلىككە قاتار يە بولعان قاسيەتتى ادامدار» دەپ سيپاتتايدى. «ەل مەڭگەرەرلىك ءتىلى جوق, ەڭسەرەرلىك كۇشى جوق, ءبىلىم مەن ويعا, «بيلىككە» يە بولماعان, نە ەل ىشىندەگى رۋلاردىڭ كوسەمى بيلەردى ىشىنە تارتىپ قىبىن تابا الماعان الاڭعاسار, اڭگۇدىك حاندار حان بولىپ تا تۇرا المايدى. وندايلاردىڭ تاعى جارلىنىڭ لاشىعى سياقتى, نارازى كوپشىلىكتىڭ ءبىرىنشى قۇيىنى تۇبىنە جەتەدى» سيپاتىنداعى ءنارلى سوزدەرىمەن تاريحي تۇلعالار تاعىلىمىن حالىق جادىندا جاڭعىرتادى.
اكادەميك ايماقتانۋ, وتانتانۋ, ونەرتانىم قاينارى ىسپەتتەس عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ جەلىسىندە وركەنيەت ورداسى – ۇلى دالانىڭ يەسى دە, كيەسى دە قازاق ەكەنىن ۇرپاق ساناسىنا «قازاقستاننىڭ تاراز جانە باسقا دا ەسكىلىكتى قالالارىنىڭ ورنىن قازعاندا, بۇل قالالاردا جوعارى دارەجەلى مادەنيەت, سۋ قۇبىرلارى, جاقسى مونشالار, ءارتۇرلى ساۋلەتتى ۇيلەر بولعانى انىقتالدى. ءبىر كەزدە مادەنيەتتى ەگىن شارۋاشىلىعى بولعانىن سيپاتتايتىن سۋ قۇرىلىس ورىندارى قازاقستاننىڭ كوپ جەرىندە كەزدەسە بەرەدى» دەگەن تولعامىمەن سىڭىرەدى.

«اقمولا, سەمەي گۋبەرنەلەرىندەگى جەر قازىناسى قانداي؟», «ۇلى جەزقازعان – وتانىمىزدىڭ نەگىزگى مىس كەنى», «ۇلىتاۋ ايماعى», «ۇلكەن جەزقازعاننىڭ بولاشاعى», «قارساقپاي اۋدانىنىڭ كۇيى», ت. ب. عىلىمي ماقالالارىمەن گەولوگيا عىلىمىنا تەرەڭ بويلاعان دارىننىڭ قادامى كەشەندى زەرتتەۋلەرىنە ۇلاستى. «وتانىما بورىشتىمىن», «قازاقستان عىلىمىنىڭ دامۋى», «عىلىمنىڭ وركەندەۋى», «قازاقستاندا عىلىمنىڭ جايى مەن نەگىزگى ماسەلەلەرى», «عىلىم – حالىقتىڭ يگىلىگى», «پوليتەحنيكالىق وقۋدىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن تىلەيمىن», «عىلىم – پراكتيكامەن كۇشتى», «عىلىم الدىڭعى شەپتە بولسىن», «عىلىمنىڭ وندىرىسپەن بايلانىسى نىعايتىلسىن», «عىلىمنىڭ كەڭ ءورىسى», ت. ب. ماقالالارىنداعى «ەكونوميكانىڭ, عىلىم مەن مادەنيەتتىڭ بارلىق سالالارىندا تابىسقا جەتۋدىڭ جەڭىمپاز قۇرالى مەن كىلتى ءوز قولىمىز­دا», «عىلىمنىڭ زەرتتەۋ ءىسىن جۇرگىزەتىن, ونىڭ تاجىريبەسىن قورىتىپ, جيناقتايتىن, وندىرىسكە ۇسىنىپ, حالىق شارۋاشىلىعىندا, يدەولوگيا مايدانىندا ىسكە اسىرۋدى, حالىق ءىسىنىڭ يگىلىگى ەتۋدەگى باستى فاكتور – كادر», «ءوز ءبىلىمىن ءومىردىڭ, ءوندىرىستىڭ تاجىريبەلەرىمەن نىعايتىپ, بايىتىپ وتىراتىن, تاپقان ءىلىمىن, ۇلكەندى-كىشىلى اشقان جاڭالىعىن حالىقتىڭ قاجەتىنە بەرىپ وتىراتىن عالىم عانا ءوز دارەجەسىندە, زامان تالابىنىڭ ورەسىندە بولادى» دەگەن ناقىلدارىنان الار تاعىلىم مول.
الاش وقۋلىقتىرىنىڭ ۇردىسىندە «الگەبرا» (1924) ەڭبەگىن جازعان ادىسكەر ماتەماتيكتىڭ الگەبرا ءمانى, ارىپتىك سيمۆوليكا تۋرالى تالداۋلارى امبەباپ عىلىمي-شىعارماشىلىق ءورىسىن دارالايدى. قانىشتىڭ ادەبيەت پەن مادەنيەت سالاسىنداعى «ەر ەدىگە» (1927) ەپيكالىق جىرىن العىسوزىمەن شىعارۋى, ا.زاتاەۆيچتىڭ «500 كازاحسكيح پەسەن ي كيۋەۆ» (1931) كىتابىنا ءان-كۇي مۇرامىزدى جازدىرۋى, ۇلت تەاترىنا قاتىستى كوركەمدىك-ەستەتيكالىق تالداۋلارى, مۇرىن جىراۋ جىرلاۋىنداعى «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىن» حاتتاۋداعى كورەگەنى, م.اۋەزوۆتىڭ «اباي» رومانىن باعالاۋداعى ادەبي تەرەڭدىگى ءتانتى ەتەدى.

«توم قالاسىندا ۇلتتار كەشى», «قازاقستاننىڭ ۇلت تەاترى تۋرالى», «كوركەيگەن قازاق حالقىنىڭ عىلىمى مەن مادەنيەتى», «دويستوريچەسكيە پامياتنيكي ۆ دجەزكازگانسكوم رايونە», «ۇلكەن تالانت يەسى», «ينتەلليگەنتسيانىڭ يگىلىكتى بورىشى», ت. ب. ماقالالارىنداعى وي-تولعام, ناقىلدارى ەنتسيكلوپەديست تۇلعانىڭ ەرەكشە بولمىسىنا بويلاتادى. وعان «تەاتر – ۇلت ءومىرىنىڭ ءتۇزۋ ايناسى. تەاتر – ەل مىندەرىنىڭ قۇرۋلى تەزى, تورەشى ۇستازى. تەاتر – قازاقتىڭ سالت-سانا, كۇيى, سارىندارى سياقتى مادەنيەت, ونەر كەندەرىنىڭ تەرەڭ وشاعى, ۇيىتقىسى», «قاناپيا», «جانبوتا», «سىرىمبەت», «التىباسار», «توپايكوك», «شاما» سياقتى ەسكى اندەر – قازاق ەلىنىڭ ساف اۋە, سايىن دالا, سارى قىمىزعا ەمىن-ەركىن ورىستەپ جۇرگەن داۋىرىندەگى شىعارعان سارىندارى. سوندىقتان ولاردىڭ ناقىسىندا ەركىنشىلىك, ەركەلىك, وجەتتىك سەزىمدەر كۇشتى», «قازاق حالقىنىڭ نەشە الۋان جانە وتە باي حالىق مۋزىكاسى بار. قازاق حالقى ادامنىڭ ما­حابباتىن, ەرلىگىن, نەشە ءتۇرلى جان سەزىمىن بەينەلەيتىن كوپ كۇيلەر, اندەر شىعارعان. قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ بايلىعىن دا جۇرت تانىعان. ءوزىنىڭ اۋىز ادەبيەتىن, باتىرلار جىرلارىن نەشەمە عاسىر بويىنا تۇگەل ساقتاپ كەلگەن قازاق حالقىنىڭ بۇل جونىندە تەڭدەسى جوق دەۋگە بولادى», «قاجىماي, تالماي ەڭبەك ەتۋىنىڭ ارقاسىندا ءحىح عاسىر­دىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى قازاق حالقىنىڭ ءومىرى مەن سالتىن جان-جاقتى قامتىعان تۇبەگەيلى ەنتسيكلوپەدياسى بولىپ ەسەپتەلەتىن اسا كوركەم رومان – «اباي» جارىققا شىقتى», وزگە دە قازىنالى ويلارى دالەل بولا الادى.

عۇلاما عالىمنىڭ قازاق ەلىنىڭ ەرتەڭى, عىلىمداعى ادالدىق, جاڭا وسكىنگە قامقورلىق, جاس ماماندارعا قولداۋ كورسەتۋ تۋرالى تولعانىستارىنداعى ناقىلدارى دا ءتا­ۋەلسىزدىك رۋحىمەن ۇندەس. وعان «قازاقستاننىڭ ۇلان-بايتاق كەڭ جەرى مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە, ءداندى جانە تەحنيكالىق ەگىستەر كولەمىن ۇلعايتۋعا وتە قولايلى», «عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ قاتارىن كەزدەيسوق ادامدارمەن ەمەس, تۆورچەستۆولىق ءورىسى كەڭ جاستارمەن تولىقتىرىپ وتىرۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ ماڭىزدى تالابى», «قازاق سسر عىلىم اكادەمياسى رەس­پۋبليكامىزدا عىلىمنىڭ كۇردەلى ورداباسى بولۋعا ءتيىس», «عالىمعا ازىق بەرەر قاينار كوز كىتاپ بەتىمەن, لابوراتوريا اۋماعىمەن عانا شەكتەلمەيدى, ءومىردى تانۋمەن, ەڭبەك ادامىنىڭ جاسامپاز ءىسىن تانۋمەن كەڭ ءورىسىن تابادى», ت. ب. ناقىلدارى دالەل.

«بۇگىنگى تابىستان كەلەر تاڭداعى مىندەتتەر ۇلكەن» دەيدى قازاق عىلىمىنىڭ اتاسى. «180 جىلدان استام ۋاقىت قازاق حالقى پاتشاشىلدىقتىڭ تەپكىسىندە ەزىلىپ كەلگەنىن», «الەمنىڭ وتىز التىدان ءبىر بولىگىنە بوستاندىق سۇيگىش قازاق حالقى يە. «قازاق» دەگەن ءسوزدىڭ وزىندە ەركىندىك رۋحى اتويلاپ تۇر. سول ءۇشىن دە ءبىزدىڭ حالىق تالاي عاسىردى ۇزدىكسىز كۇرەسپەن وتكىزدى. ونىڭ ساناسىندا بۇل ءسوز اسا كيەلى دە ۇلى ۇعىم بولىپ قالىپتاسقانىن» ايتقان كەمەڭگەر حالقىنىڭ ازات, ۇلتىنىڭ جاسامپاز, ەلدىگىنىڭ اسقارى بولۋىن كوكسەدى. «وتانىما بورىشتىمىن» دەپ بىلگەن قىر پەرزەنتى ءتۇپتىڭ تۇبىندە قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ, ەكونوميكاسى, ونەركاسىبى, اۋىل شارۋاشىلىعى, عىلىمى, مادەنيەتىنىڭ داميتىنىنا سەنىمدى بولدى. جەر قويناۋىنا بويلاعان عۇلاما كەلەر كەزەڭگە كوز سالىپ, الداعى ۋاقىتتا اتقارىلاتىن كەلەلى مىندەتتەردى بولجادى, ۇرپاق پارىزىن بەزبەندەدى. مىنە, وسىناۋ كەمەلدىلىكتى نار تۇلعانىڭ «قازاقستاننىڭ ۇلان-بايتاق كەڭ جەرى مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە, ءداندى جانە تەحنيكالىق ەگىستەر كولەمىن ۇلعايتۋعا وتە قولايلى», «حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ بۇكىل سالاسىندا عىلىم مەن تەحنيكانىڭ نەعۇرلىم جاڭا, سونى تابىستارىن كەڭىنەن قولدانۋ ارقىلى عانا وندىرگىش كۇشتەردى دامىتۋ ىسىندە بۇرىنعىدان دا بيىك بەلەسكە شىعا الامىز», «ەكونوميكانىڭ, عىلىم مەن مادەنيەتتىڭ بارلىق سالالارىندا تابىسقا جەتۋدىڭ جەڭىمپاز قۇرالى مەن كىلتى ءوز قولىمىزدا», «ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عىلىمنىڭ وركەندەۋى حالىق شارۋاشىلىعىن جالپى وركەندەتۋمەن, ەلىمىزدىڭ بۇكىل مەملەكەتتىك تىرشىلىگىنىڭ ورلەۋىمەن تىعىز بايلانىستى», «قازاق جەرىنىڭ قوينى تولعان قازىنا. مۇندا شىقپايتىن كەن جوق. ونىڭ بولاشاعى وتە جارقىن, ساۋلەتتى», «عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ قاتارىن كەزدەيسوق ادامدارمەن ەمەس, تۆورچەستۆولىق ءورىسى كەڭ جاستارمەن تولىقتىرىپ وتىرۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ ماڭىزدى تالابى» دەگەن ناقىلدارىنان اڭعارامىز.

عۇلاما قانىشتىڭ: «ادام قانداي عىلىم, قانداي ونەردىڭ بولسا دا قايراتكەرى بولۋى ءۇشىن وعان جاستايىنان بوي ۇرىپ, ماشىقتانۋى ءتيىس», «عالىم بولۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ادام بولۋ كەرەك, ويتكەنى عالىم بارلىق ءومىرىن, ەڭبەگىن ءوزى ءۇشىن ەمەس, حالىق ءۇشىن, ادامزات ءۇشىن سارپ ەتەدى», «جاس ادام ءومىر سۇرگەندە سول ءومىردى بوس وتكىزۋگە ءتيىستى ەمەس. ول, بىرىنشىدەن, وتانىنا پايدالى ازامات بولۋدى, ەكىنشىدەن, ءوز زامانىنىڭ, ءوز ءداۋىرىنىڭ مادەنيەتتى, ءبىلىمدى جانە الدىڭعى قاتارلى ادامى بولۋدى ويلاستىرۋى كەرەك. ول ءۇشىن جاس كۇنىڭىزدەن-اق ءوزىڭىزدى ادامگەرشىلىككە باۋلىڭىز», «ىسىڭىزگە, ەڭبەگىڭىزگە ناعىز ادامگەرشىلىكپەن كىرىسسەڭىز, ءسوز جوق, جەڭىسكە جەتەسىزدەر», «جاڭا جىلدا قازاقستاننىڭ بارلىق مەكتەپتەرىندە شىن مانىندەگى پوليتەحنيكالىق وقۋدىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن تىلەيمىن. مۇنىڭ ماقساتى – وقۋشىلاردى ەڭبەك داعدىسىنا, باسقاشا ايتقاندا, ءاربىر ازامات ءۇشىن جانە ءبىزدىڭ بۇكىل ەلىمىز ءۇشىن ىلگەرى باسۋ مەن باقىتتىڭ ايبىندى نەگىزى بولىپ تابىلاتىن كۇشكە باۋلۋ», «ەڭبەك ەتپەسەڭ, جيعان ءبىلىمىڭ كادەگە جاراماي جاتقان مينەرال سەكىلدى. ونىڭ ىشىنەن ارشىپ, اسىل كەنىن جارقىراتۋ ءۇشىن ەڭبەك كەرەك, قول مەن وي قيمىلى قاجەت», «ءبىلىمىڭدى ەڭبەك پەن ءومىردىڭ وزىندە شىڭداپ وتىر. سوندا عانا ءبىلىم دەپ اتالاتىن اسىل تاس ەشقاشان توت باسپاستان جالتىراي دا جارقىراي بەرەدى» دەگەن دانالىق ويلارى, ناقىل سوزدەرى ءححى عاسىرداعى ازات ەلدىڭ سانالى ۇرپاعىن تەحنولوگيالىق عىلىمنىڭ شىڭىنا, ادامگەرشىلىك بيىگىنە, كاسىبي شەبەرلىك ورىنە, مەملەكەتشىلدىك اسقارىنا جەتەلەيتىن سارقىلماس قۋاتىمەن جاساي بەرمەك.

التىنبەك نۋحۇلى,
قر پارلامەنتى
سەناتىنىڭ دەپۋتاتى,
ساعىمباي جۇماعۇل, ل.گۋميلەۆ اتىنداعى
ەۋرازيا ۇلتتىق
ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
پروفەسسورى

تاعىدا

admin

«استانا اقشامى» گازەتى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button