باستى اقپاراترۋحانيات

ساكەن مۇراسىن ساقتاعان



بۇگىن, 18 مامىر – حالىقارالىق مۋزەيلەر كۇنى. وسى اتاۋلى كۇنگە وراي س.سەيفۋللين مۋزەيىندەگى قۇندى جادىگەرلەر تۋرالى ماقالانى ۇسىنىپ وتىرمىز. مۇراجاي ەسىلدىڭ وڭ جاعالاۋىندا, قازىرگى استانا قالاسىنىڭ كونە قاپتالىندا س.سەيفۋللين مەن م.اۋەزوۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا, اعاشتان سالىنعان ەسكى ۇيدە ورىن تەپكەن.

ساكەن سەيفۋلليننىڭ 1932 جىلى دۇنيەگە كەلگەن تۇڭعىشى لاۋرا, جۇبايى گۇلباھرام ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەندە, وكپەسىنەن سۋىق ءتيىپ قايتىس بولادى. ال 1936 جىلى ۇلى ايان دۇنيەگە كەلەدى. اياننىڭ 1 جاسقا تولۋ كۇنىنە ساكەن مەن گۇلباھرام قاتتى دايىندالادى. ساكەن مەن گۇلباھرام قۋانىشتان قاتتى تولقىپ, قوناقتاردى جاقسىلاپ كۇتىپ الۋى ءۇشىن بازاردان بارىپ ارنايى اق داستارحان ساتىپ الادى. وسى اق داستارحان سول جولى جايىلمادى. سول كۇنى وتباسى قۋانىشىن بولىسۋگە قادىرلى دوستارى, جاقىن-جۋىقتار كەلەدى دەپ ەلەگىزىپ جۇرگەن ساكەندى نكۆد ادامدارى تۇتقىنعا العان.

كەيىن ءوزى دە «حالىق جاۋىنىڭ» ايەلى بولىپ قۋعىنعا ۇشىراسا دا, گۇلباھرام اپاي ساكەننىڭ جەكە زاتتارىن اق داستارحاننىڭ ىشىنە سالىپ بەلىنە وراپ, تىمىسكىلەۋشىلەردىڭ كوزىنەن امان الىپ قالعان. وسى داستارحان جايىندا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, فيلولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى بالتاباي ادامباەۆ­تىڭ گۇلباھرام سەيفۋللينانىڭ ۇيىنە امانداسۋعا سۇيىندىك ساپاقوۆتى ( «تار جول, تايعاق كەشۋ» رومانىندا ايتىلاتىن س.سەيفۋلليننىڭ سەرىگى) ەرتىپ بارعانداعى ەستەلىگىندە بىلاي دەيدى: «ەسىكتى گۇلباھرامنىڭ ءوزى اشتى. ساكەنمەن 18 جاسىنان جولداس بولىپ, 28 جاسىندا قالعان گۇلباھرام جەڭگەيدىڭ بەتىن ءاجىم, شاشىن قىلاڭ شالعان, قانى تاسىپ جۇرەگى اۋرۋعا شالدىققان… وسى كەزدە «شاي دايىن» دەپ بولمەگە قارلىعاش دەگەن قىز بالا كىردى.

– تۇرا تۇر, قالقام, ساكەننىڭ جولداسى مەن ىنىسىنە اياننىڭ اق داستارحانىمەن شاي بەرەيىن, – دەدى جەڭگەي, بۇرىشتاعى جاعىلاندى اشىپ, ۇستەلگە ۇلكەن اق تورعىن داستارحان اكەلىپ جايدى. شاي قۇيا وتىرىپ داستارحاننىڭ تاريحىن اڭگىمەلەدى.

1973 جىلى گۇلباھرام دۇنيەدەن وتكەندە, ساكەن سەيفۋلليننىڭ زاتتارى الماتى مۇراجايىنا وتكىزىلگەن. سونىڭ ىشىندە ساكەن سەيفۋلليننىڭ التىن ساعاتى دا بار. س.سەيفۋلليننىڭ ادەبي جانە قوعامدىق قىزمەتىنە 20 جىل تولۋىنا بايلانىستى 1936 جىلى كەڭىنەن اتالىپ ءوتىپ, وكىمەت سىيعا تارتقان ساعات

«مەن ساكەننەن ءبىر ۇل, ءبىر قىز تۋدىم. قىزىمنىڭ اتى – لاۋرا (ساكەن ەركەلەتىپ ءداردانا دەپ تە اتايتىن), 1932 جىلى ماسكەۋدە رابفاكتا وقىپ جۇرگەندە جاسى ەكىگە تولماي قايتىس بولدى. ساكەن وتە بالاجان ەدى, لاۋرانىڭ ولىمىنە قاتتى قايعىردى. ودان كەيىن 1936 جىلى ەركەك بالا تۋدىم. ساكەن وعان دا قاتتى قۋاندى جانە ميرزويانعا ۇقساس بولسىن دەپ (ۇمىتپاسام, مۇحتاردىڭ (اۋەزوۆ) ۇسىنىسى بويىنشا) اتىن «ايان» قويدى. ايان ءبىر جاسقا تولاردا توي جاساۋعا ازىرلەندىك. تويعا قازاقستاننىڭ باسشىلارى ميرزويان, سادۋاقاسوۆ, سەگىزباەۆ جانە باسقا ادامدار شاقىرىلدى, ولار كەلەتىن بولدى. اياننىڭ تويىنا ارناپ الدىن الا ءبىرسىپىرا جاڭا زات ساتىپ الدىق. سولاردىڭ ىشىندە تورگى ۇستەلگە  جايۋعا قول ورامالىمەن وسى اق داستارحان الىنعان ەدى. ايان 1936 جىلى 16 قاراشا كۇنى تۋعان. توي بولماي, جاڭا داستارحان جازىلماي قالدى. تەك 1957 جىلى ساكەننىڭ دوستارى ءسابيت مۇقانوۆ, ەسماعامبەت ىسمايلوۆ, مۇحامەدجان قاراتاەۆتى ۇيگە شاقىرىپ, اق داستارحاندى ءبىرىنشى رەت شەشىپ ءدام بەردىم» دەيدى. ياعني س.سەيفۋللين ارداقتى ەسىمى اقتالعاننان كەيىن, حالقىنا ادالدىعى دالەلدەنگەننەن كەيىن, اق داستارحان العاش جايىلدى. قۇددى ءبىر اقىننىڭ اقتىعىنىڭ دالەلى رەتىندە.

اقىننىڭ ادال جارى گۇلباھرامنىڭ ارقاسىندا بۇگىندە ساكەن مۇراجايىندا ونىڭ كوزى تىرىسىندە قولدانعان, ءار كەزەڭىنە قاتىستى جادىگەرلەر جيناقتالىپ, مۇراجاي تورىندە تۇر. ادال جار ساكەن اقتالعانعا دەيىن امان-­ەسەن ورالار دەگەن ءۇمىتىن ۇزبەي, ءبىراز زاتتى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتايدى. 1973 جىلى گۇلباھرام دۇنيەدەن وتكەندە, ساكەن سەيفۋلليننىڭ زاتتارى الماتى مۇراجايىنا وتكىزىلگەن. سونىڭ ىشىندە ساكەن سەيفۋلليننىڭ التىن ساعاتى دا بار. س.سەيفۋلليننىڭ ادەبي جانە قوعامدىق قىزمەتىنە 20 جىل تولۋىنا بايلانىستى 1936 جىلى كەڭىنەن اتالىپ ءوتىپ, وكىمەت سىيعا تارتقان ساعات. جۇبايى گۇلباھرام سەيفۋللينانىڭ قولىندا ساقتالىپ, 1960 جىلدارى تسەلينوگراد قالاسىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە تاپسىرىلعان. 1988 جىلدان بەرى مۋزەي جادىگەرلەرىنىڭ قاتارىن تولتىرىپ تۇر.

1998 جىلى سالىنعان «باقىت» اتتى كارتينا ساكەننىڭ جارى گۇلباھرام سەيفۋللينانىڭ وسيەتىمەن سالىنعان. اۆتورى امەن ءابجانۇلى قايداروۆ – س.سەيفۋللين ءبىلىم الۋىنا سەپتىگىن جاساعان سۋرەتشى, انيماتسيالىق كينو رەجيسسەرى, قازاق مۋلتيپليكاتسيا ونەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, قازاقستان مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى (كارتينا س.سەيفۋللين مۋزەيىنىڭ ەكسپوزيتسياسىندا).

اقىننىڭ التىن قالتا ساعاتى شۆەيتساريانىڭ «H.Moser» فيرماسىندا شامامەن 1870-1880 جىلداردىڭ سانىندە جاسالعان. كولەمدى, جوعارعى پروبالى التىن 18 كارات/750 پروبا/سالماعى 100 گرامم, ديامەترى 45 مم, جالپى كولەمدى, ءۇش قاقپاقتان تۇرادى. سىرتقى قاقپاقتا ساكەن سەيفۋللين ەسىمى جازىلعان, ىشكى قاقپاقتا «H.Moser&Cie», «Echappemente anche», «Rerres», «Qualitelepaine» فيرماسى دەگەن جازۋ بار.

س.سەيفۋلليننىڭ مايلى بوياۋمەن سالىنعان پورترەتىن ەرەكشە ءبولىپ ايتۋعا بولادى. بۇل پورترەت كەيىننەن استاناداعى مۋزەيىنە تاپسىرىلدى. بىراق سول جىلدارى گۇلباھرام اپاي سالدىرعان پورترەتتىڭ اۆتورى بەلگىسىز. سوڭعى جىلدارى مۋزەي قىزمەتكەرلەرى ورتالىق مۋزەيدىڭ اكىمشىلىگىمەن كەلىسىمگە كەلىپ, اقىن تۇتىنعان مەموريالدىق زاتتارىنىڭ كەيبىرەۋلەرىن الۋعا قول جەتكىزدى.

ساكەننىڭ 1920-1930 جىلدار ارالىعىندا قولدانعان قىلقالامى مەن سيا ساۋىتى ساكەن تۇتقىندالعاننان كەيىن 1937 جىلى گۇلباھرام سەيفۋللينانىڭ قولىندا بولدى. سيا ساۋىتىن تۋىسقاندارى مۋزەي قورىنا وتكىزدى.

ساكەن سەيفۋلليننىڭ قىلقالامى «فابريكا «پرومەتەي-لەپ» اتتى فيرمادان شىققان. اعاشتان جاسالىپ, جىلتىر قارا قوك ەمالمەن بويالعان. قىلقالام قاراپايىم وقۋشىلىق. ۇزىندىعى – 145 مم.

سيا ساۋىت 1916-1917 جىلعا جاتادى. تىكبۇرىشتى تۇعىرمەن مراموردان جاسالعان, ەكى سيا قۇياتىن ساۋىتى بار. ساۋىتى جۋان گرانەننەن اينەكتەن, قاقپاعى سارى مەتالدان جاسالعان. جادىگەر مۇراجايدا «ادەبي قىزمەتى» زالىندا ورنالاسقان.

ساكەن مۇرالارىن جيناۋعا ونىڭ تۋعان-تۋىستارى دا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن. ماسەلەن, ءىنىسى ءماجيت سەيفۋلليننىڭ وتباسىندا ساقتالىپ قالعان زات بار, ول – س.سەيفۋلليننىڭ باسپا ماشيناسى. 1936 جىلى كەڭىنەن اتالىپ وتكەن س.سەيفۋلليننىڭ ادەبي جانە قوعامدىق قىزمەتىنە 20 جىل تولۋىنا بايلانىستى مەملەكەت سىيعا تارتقان «ۋندەرۆۋد» ماركالى باسپا ماشيناسى. دەرەكتەر بويىنشا 1903 جىلى نيۋ-يورك قالاسىندا جاسالعان.

1937 جىلى ساكەن «حالىق جاۋى» بوپ تۇتقىندالعاندا, جادىگەردى كىشى ءىنىسى ءماجيت سەيفۋلليننىڭ جەرتولەسىندە جاسىرىن ساقتاعان ەكەن. مۋزەيگە 1994 جىلى ساكەننىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا بايلانىستى تاپسىرىلدى. ماتەريالى – تەمىر, اعاش, قارا, سارى جانە جاسىل تۇسپەن بويالعان. ۋاقىت وتە كەلە ماشينا اياقتارى بۇزىلىپ, بىرنەشە جەرىندە بوياۋى كەتىپ, توت باسقان. ماشينا جۇمىس ىستەيدى, 48 دانا باسپا تاقتالارى بار.

اقىن پايدالانعان ىدىس-­اياقتار, قابىرعا ساعاتى, كىلەمشە-توسەنىشتەر, كيىم ىلگىش, كادەسىيلار كەيىن مۇراجايعا تابىستالىپ, كەلۋشىلەرىنە ۇلكەن اسەر ەتىپ, قيماستىق سەزىم ۇيالاتادى.

ساكەننىڭ كوستيۋمى 1930 جىلدارى ماسكەۋدەن ساتىپ الىنعان ەكەن. اقىننىڭ كوپتەگەن سۋرەتى – وسىنىڭ ايعاعى. رەپرەسسيا كەزىندە كوستيۋم تۋىسقاندارىنىڭ قولىندا ساقتالعان. ساكەننىڭ كوستيۋمى سول زاماننىڭ اعىلشىن سانىندە, ۇساق جولاقتى قارا قوڭىر ماتادان, ىشكى استارى قوڭىر ءتۇستى سارجادان تىگىلگەن. پيدجاك ەكى جاعىنان تۇيمەلەنەتىن, جانقالتاسى بار, بىرەۋى كەۋدە قالتا. شالبارىنىڭ بالاعى قايىرىلعان, كەڭ, جانى ارنايى ەكى قىسقا بەلبەۋمەن اشەكەيلەنگەن. اقىننىڭ جارى گۇلباھرام «حالىق جاۋىنىڭ» ايەلى «رەتىندە قۋدالاۋدا بولىپ, 1950 جىلدارى بوساتىلعاننان كەيىن ساكەننىڭ كوپتەگەن جەكە زاتى جارىنا تاپسىرىلعان. زامانداستارىنىڭ ايتۋىنشا, ساكەن تەك ەۋروپالىق ستيلدەگى كيىمدەردى ۇناتاتىن, تالعامى جوعارى. 1934 جىلى وزبەك اقىندارىنىڭ ساكەنگە 40 جاسقا تولعاندا سىيعا تارتقان شاپانى مەن تاقياسى. جاقىندارىنىڭ ەستەلىكتەرىندە ساكەن بۇل كيىمدى ۇيدە ءوزىنىڭ تۋىندىلارىن جازعاندا كيگەندى ۇناتقان ەكەن. ەستەلىك سۋرەتتەرىندە اقىننىڭ ماسكەۋدە كەڭەس جازۋشىلارىنىڭ ءى-سەزى وتكەندە دەلەگاتتاردىڭ اراسىندا تۇسكەن فوتوسۋرەتتەرى بار. بۇل بەينەسىن 1964 جىلى ساكەن جايلى تۇسىرىلگەن دەرەكتى بەينەفيلمنەن كورەمىز.

شاپان مەن تاقيا وزبەك شەبەرلەرىنىڭ قول تۋىندىسى شاپان جولاقتارى بار تازا ماقتا ماتادان تىگىلگەن. جولاقتار جاسىل, سۇر جانە قويۋ كوك تۇستەردەن تۇرادى. زەرتتەۋ كەزىندە بىرنەشە جەرى توزعان. تاقيا تۇركى تىلىنەن اۋدارعاندا «جوعارعى» دەگەن ماعىنا بەرەدى.

تاقياسى – ءتۇرلى ءتۇستى جىبەك جىپپەن تىگىلگەن قول جۇمىسى. ول ءداستۇرلى تۇردە ءتورتبۇرىشتى, كونۋس بەينەسىندە جاسالعان. استارى قارا ساتەننەن تىگىلگەن. وسى جادىگەرلەردىڭ بارلىعى ساكەن جۇرگەن اقمولا, قازىرگى استانا تورىندەگى مۋزەيدىڭ قۇندى جادىگەرلەرىنە اينالدى.

گۇلنازيا بولات,

استانا قالاسىنداعى س.سەيفۋللين مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرى




تاعىدا

admin

«استانا اقشامى» گازەتى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button