باستى اقپارات

تاراز جەرى – تۇنعان تاريح



تاراز – تاريحىمىزدىڭ التىن دىڭگەگى. وسىناۋ تاريحى تاسقا, شەجىرەسى قۇمعا سىڭگەن كيەلى ولكەدە ەجەلگى داۋىرلەردەن, ورتا عاسىرلاردان جەتكەن ۇزىن-سانى 1000-نان اسىپ جىعىلاتىن تاريحي-مادەني مۇرالار بار. بۇل قاسيەتتى مۇرالار تەك ءبىر ەلدىڭ, ءبىر ۇلتتىڭ مۇددەسى ءۇشىن ەمەس, بۇكىل جەر شارىن مەكەن ەتەتىن ادامزات ءۇشىن قىزمەت ەتىپ كەلەدى.

بۇكىل ادامزاتقا, ونىڭ ورتاق وركەنيەتىنە ءتان جادىگەرلەردىڭ قازاق توپىراعىندا ورىن تەپكەن بىرەگەيلەرىنىڭ ءبىرى – ىرگەتاسى شامامەن وسىدان 2100 جىل بۇرىن قالانعان, قاي-قاي داۋىردە دە ءوزىنىڭ اسا ءىرى مادەني-رۋحاني جانە ساياسي ورتالىقتاردىڭ ءبىرى ساناتىنداعى بيىگىنەن تومەن­دەپ كورمەگەن شاھارلاردىڭ ءبىرى – تاراز قالاسى ەكەنى داۋ­سىز.
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىشۇلى نازارباەۆ «تاريحىن بىلمەگەن ۇلتتىڭ بولاشاعى دا مۇشكىل بولۋى مۇمكىن» دەگەن ەدى. راسىندا دا, سوڭعى عاسىرلاردا قازاق حالقىنىڭ بولمىسى ۇلكەن وزگەرىسكە ۇشىراپ, تاريحي جادى وشە جازداعان ەدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا عانا ۇلتتىق سانامىز قايتا جاڭعىرىپ, تاريحىمىزدى تۇگەلدەي باستادىق. بۇگىن دە كونە تاريحىمىزدىڭ كومبەسى – قاسيەتتى تارازدىڭ كيەلى مۇرالارىن «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى» ايدارىمەن نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز.

تازا سەزىم سيمۆولى
ايشا ءبيبى كەسەنەسى – ءحى-ءحىى عاسىرلارداعى ساۋلەت ونەرىنىڭ ۇزدىك نۇسقاسى. تاراز قالاسىنان 17 شاقىرىم جەردە جامبىل اۋدانىنىڭ ايشا ءبيبى اۋىلىندا ورنالاسقان. بۇل وڭىرگە اياق باسقان ءاربىر ادام مۇسىلمان الەمى قۇرمەت تۇتاتىن, «اۋليە ورىن» دەپ اتالعان ورتاعاسىرلىق ساۋلەت ونەرىنىڭ ءىنجۋ-مارجانى ايشا ءبيبى كەسەنەسىنە ات باسىن بۇرماي وتپەيدى.
عاسىرلار تەرەڭىنەن ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن كەسەنەنىڭ باتىس جاق قابىرعاسى مەن وعان جاپسارلاس قابىرعالارىنىڭ قالدىقتارى عانا جەتكەن.
كەسەنە جوباسى – شارشى فورمالى بۇرىشتارىندا كولوننالارى بار قۇرىلىس. كەسەنە قابىرعالارىنىڭ سىرتقى جاعى قولدان ويىلعان ويۋ-ورنەكتەرى بار 62 ءتۇرلى تەرراكوت قىش تاقتالارمەن كومكەرىلگەن. ارقيلى ۇيلەسىم مەن نۇسقالاردان تۇراتىن, ءتۇرلى وسىمدىك گۇلدەرى مەن گەو­مەتريالىق تۇرلەر سارى­نىن­داعى ورنەكتەرگە باي. بۇل – ورتالىق ازيا مەن قازاقستانداعى ءون بويى ويۋ-ورنەكتەرمەن كومكەرىلگەن جالعىز ەسكەرتكىش.
سوندىقتان دا ايشا ءبيبى كەسەنەسى قازاق حالقىنىڭ ەجەلگى ويۋ-ورنەگىن ساقتا­عان مۋزەيى ىسپەتتى. قابىرعا­لارىنىڭ ورتاسىندا جەبە بەينەلى يىندەرمەن كومكە­رىلگەن تەرەڭ قۋىستار بار. كولوننالاردىڭ جوعارعى جاعى ۆازا تۇرىندە جاسالعان.
كەسەنە قۇرىلىسىنا انتي­سەيس­ميكالىق ماقساتتا ارشا اعاشى پايدالانىلعان.
جەرلەنگەن ادام تۋرالى تەك اڭىزدار عانا ساقتالعان. اڭىزداردىڭ بىرىندە تاراز بيلەۋشىسى قاراحانعا ساپارى كەزىندە جىلان شاعىپ, قايتىس بولعان زەڭگى بابا مەن انۋار بەگىمنىڭ ارۋ قىزى ايشا ءبيبى تۋرالى ايتىلادى. اڭىز بويىنشا – قاراحان ءوزىنىڭ سۇيىكتىسىنە ارناپ كەرەمەت كەسەنە سالدىرعان. قازىرگى كۇنى جاستار ايشا ءبيبى كەسەنەسىنە ماڭگىلىك ماحابباتتىڭ, تازا سەزىمنىڭ, پاكتىكتىڭ سيمۆولىنا اينالعان كيەلى ورىن رەتىندە ءمىناجات ەتۋگە كەلەدى.

بابادجا حاتۋنعا قۇرمەت
ايشا ءبيبى كەسەنەسىنىڭ ماڭىنا ورنالاسقان. كەسەنە ءوزىنىڭ كومپوزيتسياسى مەن قۇرىلىمى جاعىنان وتە قاراپايىم. قۇرىلىس كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەن سالىنعان. قابىرعالارىندا ساندىك بەزەندىرۋلەر جوق, بىراق ساۋلەتتىك قۇرىلىستىڭ جيناقى ءارى قاراپايىم ويۋ-ورنەكتەرى ۇيلەسىم تاپقان.
كەسەنەنىڭ كوركەمدىك پەن سىمباتتىلىق بەرەتىن پريز­مالىق بارابانعا ورنا­لاسقان 16 قىرلى كونۋس جابىنى – قازاقستان كۇمبەز­دەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ەرەكشەسى. قاسبەتىندە: «بۇل بابادجا حاتۋن قابىرى. ونى سالۋشى» دەگەن جازۋلار بولىگى ساقتالعان. شەبەردىڭ اتى-ءجونى ساقتالماعان.
اڭىز بويىنشا, كەسەنە ايشا ارۋدىڭ كۇتۋشىسى بولعان, كەيىننەن ءبيبىسى ومىردەن وتكەن سوڭ جاس قابىردىڭ ءومىر بويعى شىراقشىسى مىندەتىن اتقارعان پارىز ادامى – بابادجا حاتۋننىڭ جەر بەسىگى ۇستىنە ورناتىلعان.

قاراحان – اۋليەاتا


تاراز قالاسىنىڭ ورتالى­عىندا ورنالاسقان (تولە بي مەن بايزاق باتىر كوشەلەرىنىڭ قيىلىسى), ورتاعاسىرلىق رابات اۋماعىنداعى ءدىني-مەموريالدىق كەشەنگە كىرەدى. كەسەنە قاراحانيدتەر اۋلەتىنىڭ كورنەكتى تۇلعاسىنىڭ ءبىرى – شاح ماحمۋد قاراحانعا ارنالىپ سالىنعان. كەسەنەنى سالۋشى شەبەردىڭ اتى-ءجونى تاريحتا ساقتالماعان. كەسەنەنىڭ العاشقى نۇسقاسى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتپەدى. 1906 جىلى جەرگىلىكتى تۇرعىن­داردىڭ كۇشىمەن العاشقى كەسەنەنىڭ ورنىنا قايتا سالىنعان, الايدا ونىڭ ءسان­دىك ورنەكتەرى جويىلعان. كەسەنەنىڭ العاشقى كەلبەتى مەن ساۋلەتتىك قۇندىلىعىن تەك 1902 جىلى تۇسىرىلگەن فوتوسۋرەتتەن عانا كورە الامىز. سۋرەتتە كەسەنە شارشى فورمالى. باس قاسبەتىندە كىرپىشتەن ورىلگەن ورنەكتەر بار. 1961 جىلعى قازبا جۇمىستارى كەسەنەنى ساندەۋ ءۇشىن 30-عا جۋىق ءتۇرلى تەرراكوتتار پايدالانىلعانىن انىقتادى. كىرەبەرىس ءيىنى سۇيىرلەنە قالانىپ كولونناعا تىرەلگەن. 1836-1936 جىلدار ارالىعىندا قالا قاراحاننىڭ قۇرمەتىنە اۋليەاتا دەپ اتالدى.
قازىر بۇل جەر – بەسىك ورنا­لاسقان ورتالىق زالى, ءۇش بۇرىشىندا ءۇش قۇدجىرا بولمەلەرى بار پورتالدى-كۇمبەزدى قۇرىلىس. قاراحان كەسەنەسىنىڭ قابىرعالارى پاتشالىق كەزەڭىنىڭ كىرپىش­تەرىمەن ورىلگەن. كۇمبەزى مەن ارقالىق ويىقتارى عانا ءحى عاسىرداعى كىرپىش-پليتكالارمەن سالىنعان.

تەكتۇرماستىڭ تۇراعى


ءحىV عاسىردا تالاس وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىندا تەكتۇرماس كەسەنەسى سالىنعان جانە بۇل ءدىني ورىنداردىڭ ءبىرى بولعان. وسى توبەنىڭ باسىندا زورواستريزم, حريستياندىق, مۇسىلماندىق راسىمدەگى زيراتتار ورنالاسقان. توبەنىڭ ەتەك جاعىندا ەجەلگى جەراستى جولى جانە تالاس وزەنى ارقىلى وتەتىن تاس كوپىر بولعان.
حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىن­داعى اتەيستەردىڭ دىنگە قارسى ساياساتى كەزىندە كوپتەگەن تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر تولىقتاي نەمەسە جارتىلاي قيرادى. تەكتۇرماس كەسە­نە­سىنىڭ تەك فوتوسۋرەتى عانا ساقتالىپ قالعان ء(حىح ع. 80-جىلدار). كەسەنە فورماسى قاراپايىم. اتالعان مەكەنگە 2001 جىلى ارحەولوگ ا.يتەنوۆ قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدى. 2002 جىلى كەسەنەنىڭ العاشقى ورنىندا جاڭادان كەسەنە تۇرعىزىلدى. كەسەنە جەرگىلىكتى حالىققا تەكتۇرماس اتىمەن بەلگىلى سۇلتان-ماحمۋدحان جەرلەنگەن ورىن رەتىندە بەلگىلى. ال تەكتۇرماس ءسوزىنىڭ ءوزى تۇركىشە «تىنىمسىز ورىن» دەگەندى بىلدىرەدى.

گۇلجان راحمان




تاعىدا

admin

«استانا اقشامى» گازەتى

ۇقساس جاڭالىقتار

پىكىر ۇستەۋ

Back to top button