باستى اقپاراتەل تىنىسى

تىلەۋكە ساردار – داڭقتى تۇلعا

بيىل ەلىمىزدە تىلەۋكە باتىردىڭ 330 جىلدىق مەرەيتويى. تىلەۋكە توبەتۇلى – 1694-1754 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن باتىر, قولباسشى, مەملەكەت قايراتكەرى جانە تاريحي تۇلعا. تاريحي دەرەكتەردە جانە قازاق حالقىنىڭ اۋىزشا تاريح ايتۋ داستۇرىمەن جەتكەن شىعارمالاردا باتىردىڭ جورىق جولدارى تۋرالى مالىمەتتەر بار. تىلەۋكە باتىر تاريحي دەرەكتەردە تىلەۋكە, تىلەۋلى جانە قاراباتىر دەپ ايتىلىپ كەلگەن. تاريحي تۇلعا الىپ دەنەلى, قاراتورى, كەلبەتى سۇستى جانە قاھارلى كورىنۋىنە بايلانىستى «قاراباتىر» اتانىپ كەتكەن.

تىلەۋكە جاس كەزىندە ەلدىڭ ورتاسىندا باتىرعا ءتان ءبىتىم, بولمىسىمەن تانىلعان. بۇرىنعى قاريالاردان جەتكەن اڭگىمەگە نازار اۋدارساق, 1894 جىلى تۋعان, 90 جاستاعى قىپشاقالى ءالىمبايۇلى دەگەن قاريا شەجىرە مەن قيسسا-داستانداردى جاتقا ايتاتىن بولعان. ونىڭ ايتۋىنشا, تىلەۋكە شايان وزەنىنىڭ جوعارى جاعىندا ارىستاندى وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن. قاريانىڭ ايتۋىنشا تىلەۋكە جاس كۇنىندە جولبارىسپەن الىسىپ, ونى ولتىرگەن ەكەن. ول ۋاقىتتا باتىردىڭ ءومىر سۇرگەن كەزەڭى جاۋگەرشىلىك زامان ەدى.

قازاق-قالماق زامانى سالعان سالماقتى كوتەرە الاتىن حالىقتىڭ ۇلدارى تاريح ساحناسىنان وسى تۇستا ايرىقشا كورىنە باستاعان. بۇقار جىرىندا اتالىپ, وسيەت بولىپ, كەيىنگى ۇرپاققا ولمەس اتى قالعان اتاقتى ادامداردى جىراۋ: قاز داۋىستى قازىبەك, شاقشاقۇلى جانىبەك, قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, شاپىراشتى ناۋرىزباي دەپ باسقا اتتاس ادامدارمەن شاتاستىرماسىن دەگەندەي تاسقا قاشاپ سالعان تاڭباداي عىپ بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزگەن. وسى ايتۋلى سوعىستارعا قارت جىراۋدىڭ ءوزى دە قاتىسىپ, ابىلاي حاننىڭ قاسىندا بولعان. بۇل جونىندە ەل اۋزىندا كوپ دەرەكتەر ساقتالعان.

اتاقتى بۇقار جىراۋ قازاق-قالماق شايقاسىنا بايلانىستى تاعى ءبىر جيىرما سەگىزىنشى تولعاۋىندا: «قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, شاقشاقۇلى جانىبەك, سىرگەلى قارا تىلەۋكە, قاراقالپاق قىلىشبەك, شاپىراشتى ناۋرىزباي, قۇدامەندى داۋلەت قاسىندا, باق داۋلەتى باسىندا, سەڭگىرباي مەن شويبەك بار, تاڭسىق قوجا, مامبەت بار, قاسقاراۋ مالدىباي, قاتاردان جاقسى قالدىرماي, ايناقۇل, ءباتي ىشىندە, وڭكەي باتىر جيىلىپ, ابىلاي سالدى جارلىقتى» [1], – دەپ جىرلانعان.

قالماقتاردىڭ وڭتۇستىككە جورىق باستاۋى

حVIII عاسىردا جوڭعار مەملەكەتى 1722 جىلى تسين يمپەراتورى كانسي قايتىس بولعاننان كەيىن ءتىپتى كۇشەيدى. ويتكەنى, جوڭعارعا قاۋىپ سەيىلدى. جوعارلار بيلەۋشىلەرىنىڭ نازارى ورتا ازياعا اۋدى. ءتىپتى, قىتاي جاعىنا بوداندىق تۋرالى كەلىسسوزدەردە تىيىلدى. ولاردىڭ اسكەري قۋاتى ارتىپ, جەتىسۋ جەرىندەگى قازاق پەن قىرعىز حالقىن ىعىستىرا باستادى» [2], – دەگەن مالىمەتتەر كەلتىرگەن.

قازاق جەرىنە باعىتتالعان الداعى اسكەري قيمىلدارعا تىڭعىلىقتى دايىندالعان جوڭعار قونتايشىسى تسەۆان-رابتان قالىڭ اسكەردىڭ باسشىلعىندا جاقسى قارۋلانعاندىرىپ قازاقتارعا شابۋىل جاسادى. قازاقتار جەرىن باسىپ الۋ 1723 جىلدىڭ كوكتەمىندە باستالدى. قازاقتار قاپى قالدى, قورعانىس شارالارى تۋرالى ءسوز بولعان جوق. قانشاما ادام قالىماقتىڭ قولىنان قازا تاپتى, بىرقاتارى تالاس, بورالداي, ارىس, شىرشىق, سىرداريا وزەندەرىن كەشىپ ءجۇرىپ سۋعا كەتىپ ءولدى. دۇربەلەڭگە تۇسكەن قازاقتار سىرداريا وزەنىنە قاشتى, تەك ونىڭ ار جاعىنا اسىپ كەتكەن جاعدايدا وزدەرىن قاۋىپسىز سەزىنەتىندەي ويلادى. ۇلى ءجۇز جانە ورتا ءجۇزدىڭ ءبىر بولىگى سىرداريا وزەنىنىڭ تومەنگى ويىسىنان شىرشىق وزەنىنىڭ جوعارى جاعىنان ءوتتى. ۇلى جانە ورتا ءجۇز قازاقتارى «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاماسىن» ەسكە الاتىن تاريحتا وقيعا ورىن الدى. كىشى ءجۇز ساۋران قالاسىن («ساۋران ايىلعان») اينالىپ, بەكەتتەن ءوتتى. شيەلى تۇسىنان حيۋاعا كەتتى [3], – دەپ جازدى م.تىنىشباەۆ.

«اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما»

تىلەۋكەنىڭ شىن باتىرلىعى قالماق شاپقىنشىلىعى كەزىندە انىق كوزگە تۇسەدى. 1723 جىلى قالماق بيلەۋشىسى تسەۆان رابتان باستاعان قالىڭ قول قاراتاۋ كۇنگەيىندەگى ۇلى ءجۇز قازاقتارىنا لاپ قويادى. تىلەۋكە سىرگەلى جانە ىستى رۋلارىنىڭ قولىن باستاپ, باباتا, قۇمكەنت, ساۋداكەنت قالالارىن قورعاۋعا كىرىسەدى. بىراق كۇشى باسىم جاۋدان قازاقتار ىعىپ, جەڭىلىسكە ۇشىرايدى دا, اتا قونىستان اۋا كوشەدى. وسى ءبىر سۇرگىندى قالماقتىڭ قالىڭ قولى وڭتۇستىككە باسىپ كىرىپ, قاراتاۋ اسىپ جەتتى. قالماقتار قارۋلى قولى قورعانۋعا شاماسى كەلمەگەن بەيبىت ەلدى شاۋىپ-جانشىپ, قىرعىنداپ, ءۇي-مۇلكىن توناپ, مالىن ايداپ اكەتتى. ءتىرى قالعاندار اتا مەكەنى مەن مال-مۇلكىن تاستاپ قاشۋعا ءماجبۇر بولدى. وسى كەزدە بوگەن, شايان بويىنداعى سىرگەلىلەر, قاڭلى, شانىشقىلىنىڭ نەگىزگى تۇراعىنان اۋا كوشىپ, وزبەك جەرىندەگى شىرشىق وزەنىنەن ارى اسىپ كەتەدى.

ەرتەرەكتە ءومىر سۇرگەن سىرگەلى شەجىرەسىنىڭ اسا بىلگىرى توقسان جاستاعى ەدىگەۇلى اقىلبەك قاريانىڭ ايتۋىنشا, سول ۋاقىتتا تىلەۋكە باتىر تاشكەنت ماڭىنداعى جاۋدان ىعىسقان سىرگەلى, قوڭىرات, ىستى, وشاقتى رۋلارىنىڭ باسىن قوسىپ, قالماققا قارسى قول جاساقتاپتى. تىلەۋكە باتىردىڭ قارۋ جاسايتىن ۇستالىق شەبەرلىك ونەرى دە بولعان. مۇندا وعان قاڭلىنىڭ سىرلىباي, قاراماناس, شانشقىلىنىڭ بەردىقوجا باتىرلارى ءوز قولدارىمەن قوسىلادى. بۇل ۋاقىتتا قالماقتار سايرام, شىناز, تاشكەنت قالالارىن باسىپ الىپ, ۋاقىتشا بيلىك جۇرگىزگەن. كەيىننەن بۇل ولكەدەن قالماقتاردى قۋىپ شىعۋعا تىلەۋكە باتىر كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن ەكەن [4].

 تۇركىستاندى قورعاۋ شايقاسى

         1723 جىلى قالماقتاردىڭ قالىڭ قولى قازاقتىڭ سول كەزدەگى استاناسى تۇركىستان قالاسىنا تۇتقيىلدان شابۋىل جاسايدى. قابانباي باتىر قورعانۋ جونىندە قازاق سۇلتاندارىنا نەشە رەت تالاپ قويسا دا, ولار ىعىسا بەرەدى. ون مىڭ اسكەرى, وتىز مىڭنان اسا حالقى بار تۇركىستان قالاسىنان ۇران شاقىرعاندا ارەڭ بىرنەشە مىڭ ادام عانا جينالادى. ال, قابانباي قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسىنىڭ الدىنداعى مايدانعا كەلىپ, قالىڭ جۇرتقا سىرگەلى ەلشىبەك باتىردى تانىستىرىپ, قورعاۋدىڭ قامىن جاساپ, اسكەردى ورنالاستىرادى. قالانى قورعاۋعا ەلشىبەك باتىر جاۋاپتى بولىپ, ءوزى كىشى جۇزدەن قالىڭ قول ۇيىمداستىرۋعا اتتانادى [5].

اقتابان شۇبىرىندى جىلدارى وتان الدىنداعى ءوز جاۋاپكەرشىلىك ناماسىن تۇسىنگەن حالىق ەركىن جاسىتپادى. تابان تىرەسكەن جانە ۇزاققا سوزىلعان شايقاستار ءجۇرىپ جاتتى. تاشكەنت قالاسىنىڭ قازاق جاساعى باستاعان  تۇرعىندارى ءۇش ايعا جۋىق قاھارماندىقپەن قورعاندى. تاشكەنتتىڭ ىزىنشە سايرام مەن تۇركىستان دا قۇلادى. بۇكىلحالىقتىق قارسىلاسۋدى ۇيىمداستىرۋشىلار بوگەنباي, قابانباي, ساڭىرىق, جانىبەك, مالايسارى, ەلشىبەك جانە باسقالار حالىقتى تۋعان جەرىن قورعاۋعا كوتەردى. جوڭعار اسكەرلەرى قازاق حالقىنىڭ تاباندى قارسىلاسۋىمەن ساناسۋعا ءماجبۇر بولدى. جاۋ تاۋلى جەرلەردە, الىستاعى دالالىق اۋدانداردا, قالالاردا تويتارىس الدى [6]. جوڭعارلار قالانى شابۋىل ارقىلى بىردەن باسىپ الا المادى. قارسىلىق كورسەتۋ كۇشتى بولدى. بىراق, ءارتۇرلى امالدارمەن جانە لەك-لەك بولىپ كەلگەن اسكەردىڭ كۇشىمەن سوڭىندا الدى. قازاقتار امالسىز شەگىندى.

 ورداباسى قۇرىلتايى

قاراتاۋدىڭ كۇنگەي بيىگىندەگى وقشاۋ بيىك ورداباسىندا ءۇش ءجۇزدىڭ بالاسى ءبىر باتۋاعا كەلىپ, اتا جاۋعا اتتانۋعا انتتاسقان ءساتى – ەڭ شەشۋشى كەزەڭ بولسا, باس ساردار ابىلقايىر بولىپ سايلانىپ, قازاقتىڭ بارلىق باتىرلارى بىرگە تىزە قوسىپ جاۋعا قارسى اتتانعاندا, تۇلپارلار تۇياعى مەن ساۋىت كيگەن ادامداردان جەر قايىسقان كۇيدە ەدى [7].

قازاق زيالىسى م.تىنىشباەۆ «قازاق حالقىنىڭ تاريحى» اتتى ەڭبەگىندە: «ءۇش ءجۇزدىڭ اسكەري قوسىندارى ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بادام  وزەنى جاقتاعى «ورداباسى» تاۋىنا جاقىن جەردە, ياعني «وردا باسى» دەپ اتالاتىن تاريحي ورىندا باس قوسقان. ول تاريحي ورىن الاتاۋ مەن قاراتاۋ تاۋلارىمەن شەكتەسەتىن ارىس پەن بادام القابىنىڭ ەڭىس ويپاتىندا ورنالاسقان, جەكەلەگەن بيىكتىكتەرمەن, الاسا جوتالارمەن توبەشىك دالاعا اينالىپ جاتقان بۇل شاعىن تاۋ بۇكىل توڭىرەكتى الىستان باقىلاۋعا ىڭعايلى ورىن. وزەننىڭ ويپاتىنان كوتەرىلگەن بيىك توبە, ارىستاندى, شايان نەمەسە باسقا جەرلەردە ورداباسىعا ءتان توبە بىردەن كوزگە تۇسەدى. ورداباسىنىڭ ارعى بەتىندە ءبىر كەزدەرى سۋى مول, ەڭ باي شالعىندىعى بار جەردە بادام وزەنى ورداباسىدان باتىسقا قاراي اعادى. وڭتۇستىكتە كوپتەگەن شابىندىقتاردا ەلەۋلى وردالاردى جاسىرۋعا بولادى. ءدال وسى جەردە ورتاق كەلىسىم جاسالىپ, ءبىر-بىرىنە ادالدىق انتىمەن سەرتتەسىپ, ءبىراۋىزدان ابىلقايىر حاندى باس قولباسشى سايلاپ, حالىق ادەت-عۇرپى بويىنشا اقبوز اتتى قۇرباندىققا شالعان» [8] , – دەپ جازعان.

XVIII عاسىردىڭ 20-جىلداردىڭ ورتاسىنا قاراي قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك شەكاراسىندا قالىپتاسقان اسا شيەلەنىستى جانە ۇرەيلى جاعداي كۇشتىرەك جانە جاقسى ۇيىمداسقان جاۋمەن كۇرەسۋ ءۇشىن ءۇش ءجۇزدىڭ كۇشتەرىن تەز ارادا بىرىكتىرۋدى تالاپ ەتتى. [9]. ورداباسى قۇرىلتايىنا ابىلقايىر, ابىلمامبەت, سامەكە, كۇشىك, جولبارىس حاندار, سۇلتاندار, تولە, قازىبەك, ايتەكە باستاعان بيلەر, داڭقتى قولباسشىلار مەن باتىرلار شاقىرىلعان. وسى كەزدەن باستاپ قالماق-قازاق سوعىسىنداعى شابۋىل باستاماسى قالماقتاردان قازاق جاساقتارىنىڭ قولىنا ءوتىپ, ولار ابىلقايىردىڭ قولباسشىلىعىمەن وڭتۇستىك مايداننىڭ ءار ءتۇرلى باعىتتارىندا جاۋلاپ العان ايماقتارىنان قالماق جاساقتارىن بەلسەندى تۇردە ىعىستىرا باستادى.

بۇلانتى-بىلەۋتى شايقاسى

قاسيەتتى ۇلىتاۋ جەرىندەگى بۇلانتى-بىلەۋتى وزەندەرىنىڭ ارالىعىنداعى كەڭ جازىقتا قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى شەشىلگەن شايقاس بولعاندىعى انىق. قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا 1723-1727 جىلدار ارالىعىن قامتىعان «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» دەپ اتالاتىن قايعىلى وقيعادان كەيىن ءۇش ءجۇزدىڭ رۋ-تايپالارى باس قوسىپ, القالى كەڭەس وتكىزگەن جەر وڭتۇستىك قازاقستانداعى ورداباسى بولدى. وسى ارادان بىرلىكپەن اتتانعان قازاق جاساقتارى ابىلقايىر حاندى باس قولباسشىلىققا سايلاعان. قازاق جاۋىنگەرلەرى العاشقى جەڭىسكە 1726 جىلى شۇبارتەڭىز ماڭىندا قول جەتكىزدى. ودان كەيىن مىقتى قارۋلانعان جوڭعار اسكەرىنە قارسى ۇلىتاۋ مەن سارىارقانى قورعاۋ ماقساتىندا 1727 جىلى بۇلانتى مەن بىلەۋتى وزەندەرى ارالىعىندا «قاراسۇيىر», «قالماققىرىلعان» دەگەن جەردە جان الىپ, جان بەرىسكەن شايقاس وتكەن [10].

قالماقتارمەن كۇرەستىڭ بۇل كەزەڭى تۋرالى م.پ. ۆياتكين بىلاي دەپ اتاپ وتكەن: «وراسان كوپ ادام مەن مالدان ايىرىلۋ قازاقتاردى توپتاستىرۋعا ءماجبۇر ەتتى. قازاقتاردىڭ ويراتتارعا العاشقى سوققىنى سۇلتانداردىڭ باسشىلىعىمەن ەمەس, قايتا كىشى جۇزدەن تايلاق, ورتا جۇزدەن – بوگەنباي جانە ۇلى جۇزدەن ساڭىرىق باتىرلاردىڭ باستاۋىمەن شىققانىن اتاپ ءوتۋ نازار اۋدارارلىق. بۇل قاقتىعىستىڭ زور ماڭىزى بولدى, ول بارلىق ءۇش ءجۇز قازاقتارىنىڭ كۇشتەرىن جاپپاي ۇيىمداستىرۋدى باستاپ بەردى [11]», – دەپ جازدى.

وسى بۇلانتى-بىلەۋتى وزەندەرى ارالىعىنداعى شايقاستا ەرەكشە كوزگە تۇسكەن جانە ەڭ العاشقى جەڭىستىڭ تۋىن جەلبىرەتكەن كىشى ءجۇز جەتىرۋىنان تايلاق باتىر مەن ونىڭ جينەنى ۇلى ءجۇز وشاقتى ساڭىرىق باتىرلار تۋرالى دەرەكتى قازاق قاريالارىنان ەڭ العاش رەت جازىپ الىپ, ابۋباكىر ديۆاەۆ «كوك-كەسەنە موۆزلەيى»  اتتى ماقالاسىندا 1905 جىلى جاريالاعان. ودان كەيىن قازاق زيالىسى م.تىنىشباەۆ «قازاق حالقىنىڭ تاريحى» ەڭبەگىندە جازعان. وسى اتالعان ەڭبەكتەرگە كەيىن تاريحشى يرينا ەروفەەۆا سىلتەمە جاساعان [9, 142].

بۇلانتى-بىلەۋتى شايقاسىنىڭ ماڭىزى قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە. 2019-2020 جىلدارى بۇلانتى-بىلەۋتى شايقاسىنا قاتىستى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, ەكسپەديتسياعا جاناشىر ازاماتتارمەن بارعانبىز. شايقاستىڭ بولعاندىعى راس. شايقاس الاڭىندا باتىرلاردىڭ قورىمدارى بار, ونداعى ءۇش جۇزدەن قاتىسقان باتىرلاردىڭ رۋ تاڭبالارى قاشالعان. ءتىپتى, جەبە ۇشى مەن مىلتىق وقتارى دا تابىلدى. بىراق, ءالى كوپ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.

 اڭىراقاي شايقاسى

1729 جىلى اڭىراقاي شايقاسى وتكەن ايماق اڭىراقاي تاۋلارى, اقسۇيەك سايى, حانتاۋ شوقىلارى ورنالاسقان جەردەن الماتى باعىتىندا 200 شاقىرىمعا سوزىلعان كەڭ دالادا وتكەن. ول جەردە «ۇلكەن وردا قونعان», «سۇمقايتتى» دەگەن جەرلەر بار. اڭىراقايداعى شايقاسقا ابىلقايىر حان باسشىلىق ەتتى. شايقاستىڭ ءساتتى باستالۋى قازاق جاۋىنگەرلەرىن جەڭىسكە جىگەرلەندىرەتىندىگى كۇمانسىز. ءسويتىپ, ولار جەڭىپ شىقتى. اسقاق رۋح سەزىمىمەن قانات بىتكەن ولار وزدەرىنىڭ ەرلىگىن, ەرجۇرەكتىگىن, ءتاستۇيىن بىرلىگىن جانە جوعارى اسكەري ماشىقتانعاندىعىن تانىتتى. ابىلقايىر حاننىڭ ءوزى مەن ونىڭ سەرىكتەرىنىڭ ەڭ جاقسى قاسيەتتەرى وسى شايقاستا كورىندى [6, 130-131]. اڭىراقاي شايقاسىندا جەكە ەرلىگىن جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن كورسەتكەندەر اراسىندا كوپتەگەن باتىرلار, بيلەر, سۇلتاندار, رۋباسىلارى, بارلىق ءۇش ءجۇزدىڭ وكىلدەرى بولدى.

قالماق باسقىنشىلىعىنا قارسى قازاق حالقى وتان سوعىسىنىڭ جەڭىسپەن اياقتالۋىندا اڭىراقاي شايقاسى اسا كورنەكتى ءرول اتقاردى. ول تۋرالى قازاقتاردىڭ ءداستۇرلى اۋىز ادەبيەتىندە ايتىلادى, سونداي-اق, وعان م.تىنىشباەۆتىڭ ەڭبەگى جانە باسقا دا بىرقاتار جاناما دەرەكتەمەلەر ارنالعان.

وسى اتالعان اڭىراقاي شايقاسى تۋرالى ج.ق. قاسىمباەۆ: «تەك سوڭعى جىلدارداعى ىزدەنىستەر نەگىزىندە وسى ءبىر قونىستىڭ قازاقتىڭ اتاقتى باتىرى بولەكپەن جەكپە-جەكتە جەر جاستانعان ويراتتىڭ اڭىرا اتتى باتىرىنىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىلىعى ايقىندالدى. بۇعان كۇمانداناتىن نەگىز جوق. قاسكەلەڭ, بورالداي, شارىن وزەنى جانە تاعى باسقا قونىستار ويرات ەسىمدەرىمەن اتالعانى بەلگىلى» [12], – دەپ جازدى.

اڭىراقاي شايقاسىنا ءۇش ءجۇزدىڭ باتىرلارى قاتىسقان. سولاردىڭ ىشىندە كوزگە تۇسكەن ۇلكەن قولباسشىلاردان بۇقار جىراۋدىڭ جىرىندا: قاراكەرەي, قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, شاقشاق جانىبەك, تاما ەسەت, سىرگەلى قارا تىلەۋكە, قاراقالپاق قۇلاشبەك, شاپىراشتى ناۋرىزباي جانە تاعى باسقا باتىرلاردىڭ ەسىمدەرى اتالعان [13].

ابىلاي سۇلتاننىڭ قورعاۋشى جاساعىنىڭ قولباسشىسى

         1740 جىلى تامىز ايىنىڭ سوڭىندا ابىلمامبەت حان مەن ابىلاي سۇلتان ورتا ءجۇزدىڭ اتىنان انت بەرۋ ءۇشىن ور بەكىنىسىندەگى پاتشالىق رەسەي يمپەرياسىنىڭ كەزدەسۋگە ارنايى جىبەرگەن ادامدارىمەن جولىعۋعا بارادى. بۇل مەملەكەت ارالىق ۇلكەن وقيعا بولعان. ءدال وسى ۋاقىتتا قازاق حاندىعىنا جوڭعار حاندىعىنان وتە كۇشتى قاۋىپ تونگەن. 1739-1741 جىلدار اراسىندا ۇلكەن شايقاستار باستالىپ كەتكەن. تاشكەنتتە وتىرعان قالدان تسەرەن ءۇش تۇمەن اسكەر شىعارىپ, ءۇش باعىتتا جورىققا اتتاندىرعان. ەرتىستى بويلاپ سولتۇستىكتەن – سەپتەن نويان, سىرداريانىڭ بويىمەن – سارى-مانجا نويان جانە قاراتاۋ ىشىمەن ارقاعا تىك جول تارتىپ شىققان لاما-دورجى اسكەرى بولدى. وسىنداي قيىن جاعدايدا ەكى جاقتان قىسپاققا ءتۇسىپ قالىپ, مەملەكەتتىلىكتى جويىپ الماۋ ءۇشىن قازاق ەلىنىڭ باسقارۋشى ەليتاسى ارىدان ويلاپ, بايسالدى جانە سارابدال ساياسات جۇرگىزدى.

مىنە, وسى جاۋگەرشىلىك زاماندا قازاق حالقىن باسقارۋشى ەل اعالارى «حان كەڭەسىندە» الداعى جوسپاردى دۇرىس قۇرعان سياقتى. وسى كەزدە ەلدى سىرتقى جاۋدان قورعايتىن – قابانباي, بوگەنباي, ناۋرىزباي, بەردىقوجا جانە تاعى باسقا قولباسشىلار جوڭعاريانىڭ جويقىن جورىقتارىنا قارسى كۇرەستە حالىقتى قورعاۋمەن ءجۇردى. ال, مامىلەگەرلىك كەلىسىمدە شاقشاق جانىبەك  ەكى ەلدىڭ باسشىلارىن جولىقتىرۋدى رەتتەگەن. بۇل ساپاردا ابىلمامبەت حاننىڭ قورعاۋشى جاساعىن نياز باتىر باستاپ بارسا, ابىلاي سۇلتاننىڭ قورعاۋشى جاساعىنا تىلەۋكە باتىر قولباسشىلىق جاساپ بارعان. وسى كەزدەسۋدە رەسەي يمپەرياسى تاراپىنان گەنەرال-لەيتەنانت ۆ.ۋرۋسوۆ ءوز نوكەرلەرىمەن كەلگەن. ولارمەن جولىققان كەزدە بەيبىت كەلىسىم, ەكى ەل تۇتقىن ادامداردى الماسۋ, كەرۋەندەردى وتكىزۋ, كورشى ەلمەن تاتۋلىق تۋرالى كەلىسىم بولىپ, ابىلمامبەت حان مەن ابىلاي سۇلتان انت بەرگەن. وسى بارعان قازاق دەلەگاتسياسىن ورىستار ءسان سالتاناتىمەن قارسى الىپ, ولاردىڭ قۇرمەتىنە بىرنەشە مارتە زەڭبىرەكتەن وق اتقىزعان. حان مەن سۇلتانعا ارنايى شاتىر تىگىپ, مال سويدىرىپ قوناق رەتىندە كۇتكەن.  كەزدەسۋدىڭ سوڭىندا گەرەنرال-لەيتەنانت ۆ. ۋرۋسوۆ ءوز قولىنان نياز باتىرعا كۇمىستەلگەن قىلىش, ابىلمامبەت حان, ابىلاي سۇلتان, جانىبەك باتىر جانە تىلەۋكە باتىرلارعا بىردەي تەمىر ساۋىت سىيعا بەرگەن. بۇل كورشى مەملەكەت تاراپىنان ۇلكەن سەنىم مەن قۇرمەت بەلگىسى بولعان [14].

 تاشكەنت قالاسى ءۇشىن تارتىس

1739 جىلى ۇلى ءجۇز حانى جولبارىس ولگەننەن كەيىن, تاشكەنتتەگى بيلىك 1749 جىلعا دەيىن تولىعىمەن تولە ءبيدىڭ قولىنا كوشەدى. قازاق حالقىنىڭ جەتىسۋ مەن سىر بويىن وزىنەن قۋاتتى جاۋدان ءبىرجولا ازات ەتۋگە ءالى دە دايار ەمەس ەكەندىگىن تۇسىنگەن تولە بي قالماقتارمەن كۇش جيناپ العانعا دەيىن بەيبىت قاتىناستا بولۋعا تىرىسىپ, ولاردىڭ تالاپ ەتكەن سالىعىن وتەپ وتىرادى, سونداي اق, قالماق بيلەۋشىلەرىنە ءوز ۇلى جولاندى اماناتقا جىبەرەدى. جولان قالماق حانى قولىندا ەكى مارتە, ون ءتورت جىل جىلعا جۋىق ۋاقىت بولعان.

1744-1745 جىلدارى قويگەلدى باتىر, رۋ باسشىلارى توقسانباي, مالىك, كەتەندەردىڭ باسشىلىعىمەن نارازى حالىق قالدان تسەرەننىڭ شىمكەنت جانىندا وردا تىككەن وكىلى بارشاحاندى, ونىڭ كومەكشىسى ساڭعالدى ولتىرەدى. بۇل جاعداي قالماق حانىنىڭ ۇلى ءجۇز قازاقتارىنا جازالاۋ ماقساتىندا شابۋىل جاساۋ قاۋپىن تۋعىزدى. بىراق, حاننىڭ كوپ ۇزاماي 1745 جىلى قايتىس بولۋى, ونىڭ ارتىن الا قالماق حاندىعىندا باستالعان بۇلعاق كەزەڭ بۇل جوسپاردى ىسكە اسىرماي تاستادى [15]. مىنە, وسى اتالعان تاشكەنت قالاسى ءۇشىن تارتىستا تولە بي, تىلەۋكە باتىر, بەردىقوجا باتىر جانە تاعى باسقا باتىرلار بىرلەسىپ كۇرەسكەن.

تاشكەنت جەرىندە تولە بي بيلىك جۇرگىزگەن كەزەڭدە تىلەۋكە باتىر ەلدى ۇيىمداستىرىپ قورعان تۇرعىزعاندىعى تۋرالى دەرەك بۇرىنعى قاريالاردان جەتكەن. ول قورعان اتاۋى كەزىندە «سىرگەلى قورعانى» اتالعان ەكەن. تاريحي ورىننىڭ اتاۋى وسى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ, تاشكەنت قالاسىندا سىرگەلى  اتالاتىن اۋماق بار.

 شاعان شايقاسى

1750 جىلداردىڭ باسىندا اتاقتى شاعان شايقاسى شىڭعىستاۋدا بولعان. ابىلاي حانمەن اتاقتى قابانباي, بوگەنباي باتىرلار قول باستاپ كەلىپ, قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنىڭ قاپتالىندا قورعان جاساپ بەكىنگەن قالماق اسكەرىمەن شايقاسقا تۇسكەن. قالماقتار قازاقتارعا العىزباي, ءبىر اپتا بويى قازاق جاعىنان شىعىن كوپ بولعان ەكەن. سول كەزدە ابىلاي سۇلتان اشۋلانىپ, وسى جەردە كىم شاعانداعى قالماقتاردىڭ قامالىن السا, سونى باس قولباسشىلىققا سايلايمىن دەپتى. مىنە, وسى شاعان شايقاسىندا اقبوز اتپەن شاۋىپ, ەرەكشە ەرلىك كورسەتىپ, قامالدى العان قاراكەرەي قابانباي باتىر ەرەكشە كوزگە تۇسكەن جانە «دارابوز» اتانعان. ونىڭ قاسىندا ەسپەنبەت باتىر دا ەرەكشە ەرلىك تانىتقان. تاريحي شايقاسقا بايلانىستى قۇربانعالي حاليد پەن ءماشھۇر ءجۇسىپ ەڭبەكتەرىندە:

قابانباي حانداي بولىپ ارداقتالدى,

ابىلاي ريزا بولىپ, باسىنداعى ءتاجىن تاقتى,

ەسپەنبەتكە ريزا بولىپ, وقال شاپان جاپتى, – دەيدى. بۇل شايقاستا قازاقتىڭ مەرەيى ۇستەم بولىپ, ءبىراز شىعىن اسكەر جاعىنان بولعانمەنەن قالماقتاردى وسى جەردەن قۋىپ شىعىپ, قازاق دالاسىن بىرتىندەپ ازات ەتىپ, ارى قاراي شىعىستاعى شورعا شايقاسىنا قاراي  ويىسقان. وسى شايقاستا قالماق جاعىنان قول باستاپ كەلگەن ارقاۋىل باتىر قابانبايمەن جەكپە-جەكتە قازا تاپقان. ال, دورجى نويان قاشىپ شىعىپ, اياگوزگە جەتكەندە قالعان اسكەرىمەن شايقاستا ولتىرىلگەن. شاعان شايقاسى ازداپ تاريحتا ايتىلادى [16].  بىراق, بۇل شايقاس قازاق تاريحىنىڭ اقتاڭداق بەتتەرىنىڭ ءبىرى ەكەندىگى انىق. وسى تاريحي ورىندى 2021 جىلى ەكسپەديتسيا كەزىندە ەكى رەت ارنايى زەرتتەگەن ەدىك. شايقاس وتكەن قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنىڭ وڭ جانە سول جاق قاپتالىندا جاتقان قورىمداردا بەس جۇزدەن ارتىق ساربازداردىڭ بەيىتتەرى بار. وندا شاپىراشتىنىڭ اي تاڭباسى, وشاقتىنىڭ تۇمار, شانشقىلىنىڭ جەبە تاڭباسى, تورەنىڭ اشا تاڭباسى, ارعىننىڭ ەكى كوز تاڭباسى, كەرەيدىڭ اشاماي تاڭباسى, كىشى ءجۇز تامانىڭ تاڭباسى, تەلەۋدىڭ تاڭباسى جانە تاعى باسقالارى بايقالادى.

 وڭتۇستىك ءوڭىردى ازات ەتۋ شايقاستارى

1745 جىلى قالدان تسەرەن قايتىس بولعاننان كەيىن تاققا ون ءۇش جاسار ونىڭ ورتانشى ۇلى تسەۆان دورجى وتىردى. ونىڭ بيلىك ەتكەن تۇسىندا قىسقا مەرزىم جوڭعاريانىڭ ىشكى ىستەرىندە جونسىزدىكتەرگە جول بەرىلىپ, جازىقسىز ءولىم جازاسىنا كەسۋ, قاتال ءتارتىپ ورىن العان جانە ەكونوميكالىق قۇلدىراۋدى كوزدەگەن ساياسي بولشەكتەنۋ باستالدى [17].

قالماقتاردى قازاق جەرىنىڭ وتىرار, شىمكەنت, تۇركىستان, سايرام ايماعىنان قۋىپ شىعۋ كەزىندە قازاق اسكەرلەرى قاھارماندىق جانقيارلىق ەرلىكتەر كورسەتتى. قاراتاۋداعى تەرەكتى القابىندا, بورالدايدىڭ سالاسى بويىندا, سادىر قامالعان بۇلاق دەگەن جەرلەردە قالماقتاردىڭ قالىڭ قولىن ۇلكەنتۇز تاۋىنا قۋىپ تىعىپ تالقاندادى. ءسويتىپ قاراتاۋ قازاقتاردىڭ جەڭىلىستەرىنىڭ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ءوز جەرىن ازات ەتۋدەگى جارقىن تابىستارىنىڭ دا كۋاسى بولدى [6,136].

وسى ۋاقىتتا ابىلاي ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, قالماقتاردىڭ قول استىندا قالعان قازاق جەرلەرىن ازات ەتۋ ماقساتىمەن ورتا ءجۇز جەرىندە قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, ەر جانىبەك, كوكجارلى باراق جانە تاعى باسقا باتىرلاردى توپتاستىرىپ قول جينادى. الدىمەن ۇزاق جىلدار بويى جوڭعار حاندىعىنا بودان بولىپ كەلگەن ۇلى ءجۇز جەرلەرىن جەتىسۋ, سىر بويىنداعى قالالار, تالاس, شۋ ءوڭىرىن ازات ەتۋدى كوزدەيدى [18].

جوڭعاريا بيلەۋشىسى تسەۆان-دورجى تاققا وتىرىسىمەن قازاققا قارسى قالىڭ قولدى باستاپ, جورىققا ءوزى شىعادى. ادام ايتقىسىز ەكى جاقتان دا قىزىل قان سۋداي اعادى, ۇزاققا سوزىلعان قاتتى ۇرىستان سوڭ قابانباي قولى جاڭاقورعاندى, شىمكەنتتى, بوگەنباي قولى سايرام مەن سوزاقتى, بايان مەن جانىبەك قولدارى تالاس وزەنىنىڭ بويى مەن قاراقالپاق جەرىنەن جاۋدى قۋىپ شىعادى [19].

ابىلاي سۇلتان باسشىلىق ەتكەن, قاراكەرەي قابانباي باستاعان قالىڭ قول, ۇلى ءجۇز جاساقتارىنىڭ قولباسشىسى شاپىراشتى ناۋرىزباي باتىرمەن بىرگە وداقتاسا وتىرىپ, 1751 جىلدىڭ كۇزىندە قوقاندىقتاردان تاشكەنت, سايرام, سوزاق قالالارىن ازات ەتەدى.

XVIII عاسىردىڭ باس كەزىندە ورتالىق ازيانىڭ ءبىر كەزدەگى قۋاتتى كوشپەلى مەملەكەتى بولىپ ەسەپتەلگەن جوڭعار حاندىعىنىڭ السىرەۋى مەن قۇلدىراۋىنىڭ كۇشەيە تۇسكەن كەزى ەدى. قابانباي باتىر 1751 جىلى سىر بويى, شىمكەنت, سايرام, تاشكەنت قالالارىن قالماقتاردان تازارتىپ, تولە ءبيدىڭ بيلىككە كەلۋىنە كومەكتەستى [17, 199].

 جەتىسۋ جەرىندەگى شايقاستار

جەتىسۋدى ازات ەتۋ شايقاسىندا كومەك كۇتكەن پاتشا اسكەرى كەلمەدى. سوندىقتان, ۇلى ءجۇزدىڭ باتىرلارى كەڭەسىپ, ءالى دە ءبىزدىڭ قازاق شاماسى كەلسە قاراپ وتىرماعان. قالماقتار مەن قازاق اراسىندا شايقاستار ۇشقوڭىر, الماتى, كوكپەك, ويرانتوبە, قارقارا, جاركەنت جانە سۇمبە جەرىنە دەيىن بىرنەشە شايقاستار وتكەن. سەبەبى, اتاقتى جاركەنت, كوكتالداعى قورعانداردا تورعاۋىتتاردىڭ توبى, كەشەگى قونتايشىنىڭ ەسكى قازىناسى, سوعىس قۇرالدارى بار مەن جاۋىنگەرلەرى ورنالاسقان بەكىنىستەر تالقاندالىپ, قامالدارى الىندى.

رايىمبەك باتىر تۋرالى دەرەكتەر جيناعان شەجىرەشى قابىلبەك ساۋرانباەۆ اقساقال كەزىندە باتىرلاردىڭ ۇرپاقتارىنان 30 اداممەن سويلەسىپ, كونەكوز قاريالاردان شايقاستار تۋرالى دەرەكتەر جازىپ العان ەكەن. قولجازباعا نازار اۋدارساق, بۇل شايقاسقا ۇلى جۇزدەن ءبىر ءجۇز ون باتىر قاتىستى دەگەن فاكتى كەلتىرەدى. ولاردىڭ قاتارىندا: قانگەلدى باتىر, قاپاي باتىر, ساتاي باتىر, بولەك باتىر, ىرىسكەلدى باتىر, ارالباي باتىر, بەردىقوجا باتىر, ەردەس باتىر, تىلەۋكە باتىر, باراق باتىر, باقاي باتىر, بيەكە باتىر, رايىمبەك باتىر. بۇلاردىڭ اراسىندا جۇزدىك, ەلۋلىك باتىر, وتىزدىق باتىرلار دا بولعان.

جەتىسۋدا رايىمبەكتىڭ جورىعىنا بايلانىستى دەرەكتەرگە نازار اۋدارساق, تۇرگەندى رايىمبەك باستاعان قول, شەلەكتى, سۋىقتوعايدى باقاي باتىر, شانىشقىلى قوجامبەردى باتىر, باراق باتىر, ەردەس باتىر باستاعان قول, الماتىنى, ىلە بويىن ساتاي باتىر, ىرىسكەلدى باتىر, وتەپ باتىر, اقباس باتىر, تىلەۋكە باتىر باستاعان قول جاۋدان تازالادى. قالماق قولىنداعى قازاق تۇتقىندارى بوساتىلدى. قالماق قورعانىن الۋدا قازاق جاۋىنگەرلەرىنەن دە كوپ ادام شىعىن بولعان. اتاقتى باتىرلارى قازا تاپقاندارى بولعان. باتىرلاردان كوپ جارالى بولعان. رايىمبەك باتىر, باقاي باتىر, ەردەس باتىر, تىلەۋكە باتىر سياقتى باتىرلار جارالى بولعان.

رايىمبەك باتىردىڭ ەكىنشى جورىعى سۋىقتوعايدان بوساتىلعان جوڭعار قولدارىنا شابۋىل, جىڭىشكەدە, تاۋشىلىكتە, قارابۇلاقتا, جالاعاشتا, ءۇش مەركىدە, كەڭسۋدا, كوكتوبەدە, ءۇش قارقارادا جالعاسىپ, قازاقتاردىڭ تولىق جەڭىسىمەن اياقتالادى. قالماقتارمەن شايقاستا قازاق جاۋىنگەرلەرىنەن دە كوپ ادام شىعىن بولعان. اتاقتى باتىرلارى قازا تاپقاندارى بولعان. باتىرلاردان كوپ جارالى بولعان. رايىمبەك باتىر, باقاي باتىر, ەردەس باتىر, تىلەۋكە باتىر سياقتى باتىرلار جارالى بولعان.

جەتىسۋ جەرىندەگى جورىقتا جاركەنت, كوكتالداعى تورعاۋىت-قالماقتار تارباعاتاي, شاۋەشەكتەگى جوڭعارلارعا بولىسىپ, ورتا ءجۇز قابانباي قولىنا قارسى اتتانباق ەكەن دەگەن حاباردى ەستىگەن رايىمبەك: «ءبىزدىڭ ۇلى ءجۇز جاباعى تايدى جاۋعا مىنۋدەن قۇتىلدى. قاراعايدان نايزا ۇستاۋدان كەتتى. مىنگەنىمىز تۇلپار بولدى. سوعىس قۇرالدارىمىز جەتەرلىك, سوعىس ءادىسىن يگەردىك, جاس باتىر, جاڭا باۋىرلار كوبەيدى. ەندى وسى توبىمىز تاراماي تۇرىپ قابانباي باتىرعا ەلشى جىبەرىپ, حابارىن الايىق», – دەگەن ويدى ايتادى.

وسى كەزدە قابانباي باتىردان تارباعاتاي مەن شاۋەشەك اراسىن جاۋىپ, جاۋدى ءوزارا قاتىناستىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەۋ تۋرالى ۇسىنىس كەلىپ جەتەدى. ءسويتىپ, قالماقتاردان سارىتاۋ, ۇيگەنتاس, ۇسەكتى ازات ەتۋگە اتسالىسادى. ىلە بويلاپ قورعاسقا دەيىن بارادى [20]. ياعني, ءۇش ءجۇز اسكەرى جاۋدان جەردى ازات ەتۋ جولىندا ءبىر-بىرىنە كومەككە بارىپ جۇرگەندىگىن بايقايمىز. جالپى, قازاق حالقىنا سىيعا بەرىلگەن جەر جوق. اتاجۇرتتى قازاق باتىرلارى بىرلىگىمەن قورعاپ, ەلى مەن جەرىن اماناتتاپ كەتتى. وسىنداي جاۋگەرشىلىك زاماندا ءومىر ءسۇرىپ, بۇكىل ءومىرى جاۋمەن كۇرەستە ءوتىپ, جان الىسىپ, جان بەرىستى, باتىر بابالار ەلدى قورعاي ءبىلدى. سوندىقتان, ولاردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتىپ, حالىقتىڭ تاريحي تانىمىن نىعايتىپ, ۇلتتىق رۋحىن كوتەرۋ ءۇشىن كوپ جۇمىستار اتقارىلۋى كەرەك.

پايدالانىلعان ادەبيەتتەر ءتىزىمى:

  1. بۇقار جىراۋ. – پاۆلودار: «ەكو» عوف, 2003. – 156-157-بب.
  2. بارتولد ۆ.ۆ. رابوتى پو يستوري ي فيلولوگي تيۋركسكيح ي مونگولسكيح نارودوۆ. – موسكۆا: ناۋكا, 1968. – 220-ب.
  3. تىنىشپاەۆ م. يستوريا كازاحسكوگو نارودا: ۋچەبنوە پوسوبيە. (سوست. ي اۆت. پرەديسلوۆيا پروف. ا.تاكەنوۆ ي ب.بايگاليەۆ). – الماتى: «سانات», س. 164.
  4. Cىرگەلى قاراباتىر شەجىرەسى. ۇجىمدىق جيناق. – الماتى: «جامبىل» باسپاسى, 2019. – 35-36 بب.
  5. بەيسەنعالي س., Cانىك ز. قاراكەرەي قابانباي. – الماتى: جازۋشى, 1991. 39 40 بب.
  6. قازاقستان تاريحى (كونە زاماننان بۇگىنگە دەيىن). بەس تومدىق. 3-توم. – الماتى: اتامۇرا, 2002. – 131-ب.
  7. تولەپبەرگەن م. ساڭىرىق باتىر. تاريحي-تانىمدىق زەرتتەۋ, ويلار مەن تولعانىستار. – الماتى: «كازستانينفورم», 2007. – 31 ب.
  8. تىنىشپاەۆ م. يستوريا كازاحسكوگو نارودا: ۋچەبنوە پوسوبيە. (سوست. ي اۆت. پرەديسلوۆيا پروف. ا.تاكەنوۆ ي ب.بايگاليەۆ). – الماتى: «سانات», 1998. – س. 164.
  9. ەروفەەۆا ي.ۆ. حان ابۋلحاير: پولكوۆودەتس, پراۆيتەل ي پوليتيك. ناۋچنوە يزدانيە. – الماتى: سانات, 2002. – س.141.
  10. مويسەەۆ ۆ.ا., سۋلەيمەنوۆ ر.ب. يز يستوري كازاحستانا XVIII (و ۆنەشنەي ي ۆنۋترەننەي پوليتيكە ابلايا). الماتى: ناۋكا, 1988. – س. 23.
  11. ۆياتكين م.پ. وچەركي پو يستوري كازاحسكوي سسر. الما-اتا: وگيز.گوسپوليزدات, 1941. – س.121.
  12. قاسىمباەۆ ج.ق. تاعى دا اڭىراقاي شايقاسىنىڭ اقيقاتى حاقىندا // قازاق تاريحى. – 2000. – №2. – 53-56 بب.
  13. ماعاۋين م. بەس عاسىر جىرلايدى. الماتى: جازۋشى, 1989. – 67-ب.
  14. رىچكوۆ پ.ي. يستوريا ورەنبۋرگسكايا (1730-1750). – ورەنبۋرگ: تيپوگرافيا ەفيمسكوگو-ميروۆيتسسكوگو, 1896. – س.54.
  15. قويگەلديەۆ م.ق. ۇلتتىق ساياسي ەليتا. قىزمەتى مەن تاعدىرى (XVIII XX عع.). زەرتتەۋلەر. الماتى: جالىن, 2005. 52 ب.
  16. حاليد ق. تاۋاريح حامسا (بەس تاريح). /اۋدارعان ب.توتەناەۆ, ا. جولداسوۆ/. – الماتى: قازاقستان, 1992. – 300 ب.
  17. امانجولوۆ ك. تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحى. – 2-توم. الماتى: ءبىلىم, 2002. – 199 ب.
  18. سۋلەيمەنوۆ ر.ب., مويسەەۆ ۆ.ا. يز يستوري كازاحستانا XVIII ۆەكا. الماتى: عىلىم, 1991. س.116.
  19. لامبەكۇلى س. قارقارالى. – استانا: فوليانت, 2011. – 11 ب.
  20. ساۋرانباەۆ ق. رايىمبەك باتىردىڭ شايقاستارى // رايىمبەك. ۇجىمدىق جيناق. – استانا: ەلوردا, 2005. – C. 73–139.

قانات ەڭسەنوۆ,

مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ

 جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى,

 تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,

 قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور

 

 

تاعىدا

admin

«استانا اقشامى» گازەتى

ۇقساس جاڭالىقتار

Back to top button