Basty aqparatRuhaniiat

Öner körermenımen örkendeidı



Bügın – Mädeniet jäne öner qyzmetkerlerı künı. El mädenietınıŋ ordasyna ainalǧan Astanada öner oşaqtarynyŋ ışınen teatrdyŋ orny erek. Qazaq ädebietınıŋ klassigı Ǧabit Müsırepov aitqandai, «teatr – has sūludyŋ köz jasyndai möldır öner». Bas qaladaǧy teat­rlardyŋ ışınde tamyry tereŋge jaiyl­ǧan, täuelsızdıktıŋ töl qūrdasy Q.­Quanyşbaev atyndaǧy Qazaq ūlttyq muzykalyq drama teat­rynyŋ bäsı bärınen biık. Aituly künge orai atalǧan teatr aktrisasy jäne Qazaqstannyŋ mädeniet qairatkerı Baqyt ­JŪMAǦŪLOVA­MEN sūhbattasqan edık.

– Baqyt Botpaiqyzy, sızdıŋ sahnada jürgenıŋızge 30 jyldan asa uaqyt bolǧan eken. Teatr – köptı oilandyratyn oryn. San ǧasyr ötse de, özektılıgın joǧaltpai kele jatqan öner türı. Al, sız üşın teatr nesımen qūndy?

– Bırınşı kezekte, halqymyzdyŋ mädeni jäne ruhani äleuetın arttyruǧa sübelı üles qosyp, salanyŋ mereiın köterıp jürgen barşa öner qyzmetkelerın merekemen qūttyqtaimyn! Qandai da bır önerdıŋ kiesı bar. Teatr – öz aldyna kielı şaŋyraq. Basqa öner oşaqtaryna qaraǧanda adamdardyŋ köptep baratyny da – teatr. Aldymen 33 jyldyq tarihy bar kielı öner sahnasyna maŋdai terı tamǧan, «önerım menıŋ – ömırım» dep, bar ǧūmyryn önerge arnaǧan teatr qairatkerlerın atap ötkendı jön sanaimyn. Ärine, osy salaǧa bailanysty atauly künder, meiram-merekelerde esımı elenıp jatsa da, osyndai mümkındıktı paidalanyp, taǧy da aituym «aitylu kerek, aityla da beru kerek» degen ūǧymymnan tuyp otyr. Zaman barysymen, uaqyt aǧysymen zymyrap, orta buyn ülken buynǧa ainalyp, jas buyn da ızımızdı basyp kele jatqanda bılmegenderı bılıp, bılgenderı taǧy bılıp jatsa artyq bolmas deimın.

1991 jyly Selinogradta alǧaş ret qazaq teatryn aşyp, qazaqtyŋ abyz akterı Qalibek Quanyşbaev atamyzdyŋ atyn bergen, körnektı rejisser, qoǧam qairatkerı Jaqyp Omarov aǧamyz jaiynda qazaq teatry tarihynda jaqsy jazyldy. Sondaǧy «qaita qūru» kezeŋımen tūspa-tūs kelgen būl jospar Jaqyp aǧadan bastap, teatr negızın qalauǧa atsalysyp kelgen akter, aktrisalarǧa oŋai bolmasa da, bar qajyrly eŋbekterınıŋ arqasynda elde aty aişyqty atalatyn Qalleki teatryna ainaldy. Atap aitsaq, Şämıl Jünısov, Säken Omarov, Bolat ­Ybyraev, Mahfuza Ybyraeva, Tüimehan Atymtaeva, Qalybek Jūmaşov, Baqyt ­İsabekova, Gülbarşyn Qylyşbai, Amantai Jūmaşev, Aiman Aimaǧanbet pen teatr qyzmetkerlerı Läzzät Jünısova, Äliia Däuıtova, Gülnär Jūmabekova, Läzzät Qystyqbaeva jäne  t.b. Keiın teatr ösıp örkendeuıne bailanysty, Almatydan Qazaqstanǧa belgılı tanymal sahna şeberlerı, öner akademiiasyn bıtırgen jas tülektermen qosa jan-jaqtan talantty akter, aktrisalarmen orta tolyp, bügıngı künge deiın qasiettı sahna önerıne qyzmet etıp kele jatqan jaiymyz bar. Olar: Güljan Äspetova, Tılektes Meiramov, Jūmagül Meiramova, Maira Omar, Asylbolat Smaǧūlov, Aqyş Omar, Leilo Beknazar, Küliia Qojahmetova, Janat Chaikina, Keŋes Nūrlanov, Zibagül Karina, rejisserler Nūrlan Jūmaniiazov, Bolat Ūzaqov syndy sahna maitalmandarymen tolyqty. Öner men üşın osyndai tūlǧalarymen qūndy. «Jaqsysyn asyryp, jamanyn jasyryp» demekşı, qyzyǧy men şyjyǧy mol, soqpaqty da soqpaqsyz öner jolynda jürgen önegelı aǧa buyn ökılderıne qūrmetımız eselene bermek.

– Sız öner jolyna qalai keldıŋız?

– Teatrdaǧy öner jolymdy qazırgı Biken Rimova atyndaǧy Taldyqorǧan qalasyndaǧy drama teatrynan bastadym. Onda jas tülek bop oqu bıtırgen menı sol kezdegı teatrdyŋ körkemdık jetekşısı, rejisser Bäiten Omarov alyp keldı. Mūndaǧy 9 jyl qyzmet etken uaqytta Orazǧali ­Äbdılmanov, Almahan Kenjebekova, Älihan Ydyryşeva siiaqty öner saŋlaqtarymen bır sahnada jürıp täjıribe jinap, röl somdaudyŋ qyr-syryna qanyǧa bastadym. Rejisser Säulebek Asylhanov sahnalaǧan «Aqyn Sarasynda» Sara men rejisser Hūseiın Ämır-Temırdıŋ «Eŋlık-Kebek» qoiylymyndaǧy Eŋlık rölderı men üşın ülken de salmaqty obrazdarǧa bastama boldy. 1997 jyly teatr rejisserı Qadır Jetpısbaev aǧanyŋ şaqyruymen Qalleki teatryna auystym. Ol kısı menı aktrisa retınde öz ssenariiı boiynşa tüsırgen «Qarakerei Qabanbai» körkem filmındegı Qabanbai batyrdyŋ qaryndasy Gauhar rölın somdaǧannan bıletın. 2002 jyly Halyq qaharmany, ataqty teatr jäne kino rejisserı Äzırbaijan Mämbetovtıŋ «Teatr jäne kino akterı» şeberhanasyna tüsıp, ülken sahnaǧa şyŋdaǧan önerı mektebınen öttım. Emtihanǧa deiıngı alǧaşqy daiyndyq kezderınde ünemı kabinetınde jinalatynbyz. Sonda bızge: «osy mamandyqty ne üşın taŋdadyŋdar dep sūramai-aq qoiaiyn, al taŋdadyŋdar ma, eŋ aldymen mamandyqtaryŋa adal bolyŋdar. Qandai röl somdasaŋ da, meilı ol jaǧymdy keiıpker bola ma, jaǧymsyz keiıpker bola ma bärıbır, keiıpkerıŋdı jaqsy körmeseŋ, ony qanşa zertteseŋ de rölıŋdı tolyqqandy şyǧaramyn dep oilama» degenı mende jazylyp qalypty.

– Körermen sızdı ana kelbetındegı obrazdaryŋyzben jaqsy tanidy. Onyŋ ışınde monospektalderdıŋ orny airyqşa. Osy tūrǧyda teatrda äiel beinesı tolyq aşyldy ma?

– Sahnadaǧy qandai da äiel adamynyŋ beinesın somdaǧanda, ananyŋ ne äjenıŋ beinelerı kez kelgen aktrisaǧa kürdelı de jauapkerşılıgı mol rölderdıŋ bırı bolyp keledı. Ärine pesadaǧy barlyq keiıpker zertteudı, ızdenıstı talap etedı, alaida analar beinesınıŋ orny erekşe. Äsırese tarihi tūlǧalardy somdap alyp şyǧu öte qiyn. Sol zamannyŋ tūrmysyn, salt-dästürın, kiım-kiısın, jürıs-tūrysyn, tıptı söileu mänerın de boiyna qalyptastyruyŋ kerek. Al endı qazırgı zaman ana beinesın sahnalau, özı sol uaqytta ömır sürıp jatqandyqtan aktrisalarǧa oŋaiyraq körıngenmen, onda da ol keiıpker qandai jaǧdaida, qai jerde, qandai ortada jürıp-tūrǧanyna bailanysty jäne sahnaǧa qandai köŋıl-küide şyǧatyny da aktrisa üşın ülken jauapkerşılıktı talap etedı. Ötken kezben salystyryp qarasaq, onşaqty jyl būryn akterler rölderıne oinaqylyqty qosatyn. Al qazırde mūndai emes. Tabiǧi türde söileu, qozǧalu, şynaiy bolmys – bügıngı rejisserlerdıŋ ızdeitını sol. Körermen teatrdan şynaiy energetikany alǧysy keledı. Akter körermenımen ǧana jasaidy, sondyqtan myqty akter auditoriiaǧa özın syilata bıluı kerek dep sanaimyn. Mūndaǧy bır jait, qai eldıŋ, qai jerdıŋ dramaturgterınıŋ pesalaryn alsaŋ da, ondaǧy basty keiıpkerden bastap, qosalqy rölderdıŋ köbı er adamdardykı bolyp keledı. Al äielder beinesı bola qalǧan jaǧdaida, ol onyŋ äielı ne qyzy bolady. Tek mahabbat jaiyndaǧy pesa bolsa, onda denı – jas qyzdar, keide bar bolsa, bır-ekı ret jylt etıp körınıp qoiatyn analar. Mıne, osyndaida orta jastan asqan aktrisalarǧa röl oinap, sahnaǧa şyǧu mäselesı özektı prob­lemaǧa ainalyp jatady.

Bälkım äiel tūlǧalarǧa arnalǧan dramaturgterdıŋ jazylǧan pesalary bar bolar, bola tūra bız odan habarsyz bolarmyz, äitpegende bır rejisserǧa qoiar da qoimai qolqa salar ma edık dep te oilap qoiamyz.

– Öser önerge ösırer syn kerek. Qazır teatr turaly syn qandai?

– Qazaqstanda qatelespesem 67 teatr bar, sonyŋ 54-ı memlekettık bolyp sanalady eken. Būl teatrlardyŋ barlyǧy derlık örkendeu kezeŋın de, qūldyrau kezeŋın de «basynan» ötkergenı aqiqat. Osy tūsta şyǧarmaşylyq jaǧdaiyn süzgıden ötkızıp jetıstıgı men kemşılıgın qatar saralap otyrǧan Qazaqstan Teatr synşylary bırlestıgınıŋ jūmysyn erekşe atap ötken jön. 2020 jyldyŋ 13 aqpanynda Qazaqstan Teatr synşylar bırlestıgı resmi türde öz jūmysyn bastady. Töraiymy – T.Jürgenov atyndaǧy Qazaq ūlttyq öner universitetınıŋ önertanu dosentı, synşy, teatr tanuşy Anar Erkebai. Bırlestıkte osy uaqyt aralyǧynda teatr önerı salasyna qatysty bırneşe ırı jobalar qolǧa alyndy. Sonyŋ bırı – Qazaqstan teatrlarynyŋ jyldyq qoiylymdaryna saraptama jasau maqsatynda taǧaiyndalǧan «Synşylar jüldesı». Onda eren eŋbekterımen közge tüsken teatr akterlerı, rejisserlerı men teatr qyzmetkerlerın marapattap, qūrmet körsetıp kele jatyr. Atap aitsam, osy jyldar ışınde Qalleki teatry 5 ret jüldegerler qataryna ılıkken eken. «Synşylar jüldesımen» «Läilı-Mäjnün» spektaklı men teatr «Eŋ üzdık sait» nominasiiasynyŋ iegerı boldy. «Don Kihot» tragikomediiasy «Jyl spektaklı» nominasiiasyn iemdendı. Al byltyr ūiymdastyrylǧan kezektı  «Synşylar jüldesınde» Qalleki teatry «Qyz Jıbek» dramalyq operasyndaǧy Qamqa rölı üşın men «Ekınşı plandaǧy jyl aktrisasy» nominasiiasymen marapattalyp, qūrmetke bölendım. Al «Joşy han» tarihi dramasy üşın «Jyl kostium suretşısı» nominasiiasynda Erlan Tūiaqov jeŋımpaz atandy. Men üşın būl marapattyŋ orny bölek. Būl jerde rejisser jūmysyn atap ötken jön. Sebebı, öz qyzmetımde teatrymyzdyŋ jas rejisserı Älıbek Ömırbekūlynyŋ maman retınde qaisybır qoiylymnyŋ teoriialyq tūrǧysyn tüsındırıp qana qoimai, körermenge är röldı jetkıze aluy özgeşe bır öner der edım. Akterdıŋ myqty bolyp şyŋdaluyna rejisser retınde köp küş salatyny erekşe ūnaidy.

2023 jyly Qazaqstandaǧy bar teatr­larda 220 premera bolǧan eken. Oǧan drama teatrlar, muzykalyq drama teatrlar, opera jäne balet teatrlary, ūlttyq teatrlar, quyrşaq teatrlary kıredı. Sonyŋ 120 premerasyn  «Synşylar bırlestıgı» qyzmetkerlerı körıp, tūjyrym jasap, nätijesın şyǧarǧan. Osyndai ülken sarapqa tüsken aktrisalar ışınde eŋbegımdı baǧalaǧan  bırlestıkke alǧysymdy bıldıremın. Ökınışke qarai, eŋbegı orasan «Synşylar bırlestıgıne» qandai da bır demeuşılık, ne bolmasa qarjylai qoldau körsetıp jatqan eşkım joq ekenı belgılı. Bırlestık müşelerınıŋ öz mamandyqtary boiynşa atqaratyn ūstazdyq, tanymdyq aǧartuşylyq  qyzmetterın qosa alǧanda,  naǧyz önerge qyzmet etetın eren eŋbek ielerı deuge bolady. Osyndai eŋbekterıne sai teatrlar tarapynan qoldau bolsa keremet bolar edı. Sebebı akter, rejisser, körermen bolsa da, eş­qandai syn bolmasa, önerde ösu bolmaidy.

– Äŋgımeŋızge raqmet! Mereke qūtty bolsyn! Şyǧarmaşylyq tabystar tıleimız!


Taǧyda

İndira Berjanova

«Astana aqşamy» gazetınıŋ tılşısı

Ūqsas jaŋalyqtar

Back to top button