Basty aqparatEl tynysy

Qanyştyŋ qazynasy

Akademik Qanyş Sätbaevtyŋ naqyl sözderı barşa sanaly ǧūmyryn ǧylymǧa arnaǧan oi alybynyŋ qajyr-qairatqa toly ämbebap ızdenısterıne, tuǧan elın örkendetu jolyndaǧy jankeştı eŋbegıne, ūltyn süigen tau tūlǧasyna boilatady.

Qanyş fenomenın tudyrǧan Baian­auyldaǧy Mūsa Şormanūly mazdatqan bılım şamşyraǧy, ǧylym biıgıne ūştaǧan Semei mūǧalımder seminariiasy men Tomsk tehnologiia institutyndaǧy ūstazdar ūlaǧaty, Qarsaqpai men Jezqazǧan kezeŋınde azamattyǧyn şyŋdaǧan ruhani jäne ǧylymi orta saf qasietterge tūnyp tūr.

Alaş alyptarynyŋ ızın basqan qyr perzentıne Qazaqstan Ǧylym akademiiasyn ūiymdastyru, otandyq metallogeniia jäne geologiia ǧylymi mektebın negızdeu syndy däuır talaby jüktegen tarihi mındetter artyldy. Totalitarizm qysymyn ötkerıp jürıp, aǧa buyn amanatyna adaldyq tanytqan Qanyşqa dauyldy jyldar qaiǧy-qasıretı oŋai tigen joq. Tuǧan aǧasy Ǧabdulǧaziz İmantaiūly, nemere aǧalary Äbıkei Zeiınūly, Äbdıkärım Jämınūly, Semeidegı oqu seminariiasynda bırge oqyǧan mūrattasy Jüsıpbek Aimauytūly, Qarsaqpaidaǧy bastapqy eŋbek jolyndaǧy üzeŋgılesı Ökıtai (Sergei) Älihanūly qyzyl terror qūrbany boldy. Tomsk tehnologiia institutynda qamqorlyq tanytqan Älımhan Ermekūly GULAG-qa qamaldy.

Qanyş özınıŋ qandai da bolmasyn zertteulerınde örkendı ūlttyŋ ılım-bılım jolymen damuyndaǧy ūstanymy, oianǧan ölke örenderınıŋ alar asulary qandai bolu kerek degen örelı ǧylymi mäselelerdı talqyǧa salady. Ǧasyrlar boiy būiyǧy jatqan Qazaqstanda öndırıs oryndaryn aşyp, käsıporyn oşaqtaryn jandandyru, önerkäsıptı damytudyŋ teoriialyq jäne praktikalyq baǧyttarynda qordalanǧan tüitkılderdı şeşudıŋ jolyn saralaidy. Ǧylymnyŋ öndırıspen bailanysy, ǧylymnyŋ halyq şaruaşylyǧyn damytudaǧy qyzmetı, infraqūrylym jüiesı, injenerlık ıs, tau-­ken qazba bailyqtaryn tiımdı meŋgeru, injenerlı geologiia, metallurgiia, su şaruaşylyǧy, qazba bailyqtaryn barlau, ken qazu tehnologiiasy, formasiialyq metallogeniialyq taldaular men qazba ken oryndarynyŋ boljamyn jasau, geologiialyq ken barlau jūmystarynda tyŋ ädısterdı qoldanudaǧy şeberlık, politehnikalyq bılım beru, industriialyq qaryştau, ǧalym men ǧylym missiiasy haqyndaǧy jaŋaşyl pıkırlerı, danalyq oilary qazırgı kezeŋde ömırşeŋ de özektı.
Qazaqstannyŋ metallogeniialyq boljam kartalaryn jasaǧan tabiǧat tamyrşysy el tarihyn jer şejıresımen sabaqtastyryp, ūlt ömırınıŋ ötkenın «Būrynǧy uaqytta Ūlytau Qazaqstannyŋ saiasi ömırınıŋ ortalyǧy bolǧan.

Qazaqtyŋ Alaş (Aqnazar), Abylai, Kenesary siiaqty ataqty handary Ūlytaudy meken etken. Būǧan taudyŋ jaratylys jaǧynan öte ädemı jaŋa Qazaqstannyŋ geografiialyq ortalyǧynda boluy sebep bolǧan», «Alty alaşqa mälım «eskı joldy» Esımhan, «qasqa joldy» Qasym han, «tura joldy» Täuekel han, «jetı jarǧyly» Äz Täuke, er Abylai – bärı de osyndai handyq pen bilıkke qatar ie bolǧan qasiettı adamdar» dep sipattaidy. «El meŋgererlık tılı joq, eŋsererlık küşı joq, bılım men oiǧa, «bilıkke» ie bolmaǧan, ne el ışındegı rulardyŋ kösemı bilerdı ışıne tartyp qybyn taba almaǧan alaŋǧasar, äŋgüdık handar han bolyp ta tūra almaidy. Ondailardyŋ taǧy jarlynyŋ laşyǧy siiaqty, narazy köpşılıktıŋ bırınşı qūiyny tübıne jetedı» sipatyndaǧy närlı sözderımen tarihi tūlǧalar taǧylymyn halyq jadynda jaŋǧyrtady.
Akademik aimaqtanu, otantanu, önertanym qainary ıspettes ǧylymi eŋbekterınıŋ jelısınde örkeniet ordasy – Ūly dalanyŋ iesı de, kiesı de qazaq ekenın ūrpaq sanasyna «Qazaqstannyŋ Taraz jäne basqa da eskılıktı qalalarynyŋ ornyn qazǧanda, būl qalalarda joǧary därejelı mädeniet, su qūbyrlary, jaqsy monşalar, ärtürlı säulettı üiler bolǧany anyqtaldy. Bır kezde mädeniettı egın şaruaşylyǧy bolǧanyn sipattaityn su qūrylys oryndary Qazaqstannyŋ köp jerınde kezdese beredı» degen tolǧamymen sıŋıredı.

«Aqmola, Semei gubernelerındegı jer qazynasy qandai?», «Ūly Jezqazǧan – Otanymyzdyŋ negızgı mys kenı», «Ūlytau aimaǧy», «Ülken Jezqazǧannyŋ bolaşaǧy», «Qarsaqpai audanynyŋ küiı», t. b. ǧylymi maqalalarymen geologiia ǧylymyna tereŋ boilaǧan darynnyŋ qadamy keşendı zertteulerıne ūlasty. «Otanyma boryştymyn», «Qazaqstan ǧylymynyŋ damuy», «Ǧylymnyŋ örkendeuı», «Qazaqstanda ǧylymnyŋ jaiy men negızgı mäselelerı», «Ǧylym – halyqtyŋ igılıgı», «Politehnikalyq oqudyŋ jüzege asyryluyn tıleimın», «Ǧylym – praktikamen küştı», «Ǧylym aldyŋǧy şepte bolsyn», «Ǧylymnyŋ öndırıspen bailanysy nyǧaitylsyn», «Ǧylymnyŋ keŋ örısı», t. b. maqalalaryndaǧy «Ekonomikanyŋ, ǧylym men mädeniettıŋ barlyq salalarynda tabysqa jetudıŋ jeŋımpaz qūraly men kıltı öz qolymyz­da», «Ǧylymnyŋ zertteu ısın jürgızetın, onyŋ täjıribesın qorytyp, jinaqtaityn, öndırıske ūsynyp, halyq şaruaşylyǧynda, ideologiia maidanynda ıske asyrudy, halyq ısınıŋ igılıgı etudegı basty faktor – kadr», «Öz bılımın ömırdıŋ, öndırıstıŋ täjıribelerımen nyǧaityp, baiytyp otyratyn, tapqan ılımın, ülkendı-kışılı aşqan jaŋalyǧyn halyqtyŋ qajetıne berıp otyratyn ǧalym ǧana öz därejesınde, zaman talabynyŋ öresınde bolady» degen naqyldarynan alar taǧylym mol.
Alaş oqulyqtyrynyŋ ürdısınde «Algebra» (1924) eŋbegın jazǧan ädısker matematiktıŋ algebra mänı, ärıptık simvolika turaly taldaulary ämbebap ǧylymi-şyǧarmaşylyq örısın daralaidy. Qanyştyŋ ädebiet pen mädeniet salasyndaǧy «Er Edıge» (1927) epikalyq jyryn alǧysözımen şyǧaruy, A.Zataevichtıŋ «500 kazahskih pesen i kiuev» (1931) kıtabyna än-küi mūramyzdy jazdyruy, ūlt teatryna qatysty körkemdık-estetikalyq taldaulary, Mūryn jyrau jyrlauyndaǧy «Qyrymnyŋ qyryq batyryn» hattaudaǧy köregenı, M.Äuezovtıŋ «Abai» romanyn baǧalaudaǧy ädebi tereŋdıgı täntı etedı.

«Tom qalasynda ūlttar keşı», «Qazaqstannyŋ ūlt teatry turaly», «Körkeigen qazaq halqynyŋ ǧylymy men mädenietı», «Doistoricheskie pamiatniki v Djezkazganskom raione», «Ülken talant iesı», «İntelligensiianyŋ igılıktı boryşy», t. b. maqalalaryndaǧy oi-tolǧam, naqyldary ensiklopedist tūlǧanyŋ erekşe bolmysyna boilatady. Oǧan «Teatr – ūlt ömırınıŋ tüzu ainasy. Teatr – el mınderınıŋ qūruly tezı, töreşı ūstazy. Teatr – qazaqtyŋ salt-sana, küiı, saryndary siiaqty mädeniet, öner kenderınıŋ tereŋ oşaǧy, ūiytqysy», «Qanapiia», «Janbota», «Syrymbet», «Altybasar», «Topaikök», «Şama» siiaqty eskı änder – qazaq elınıŋ saf äue, saiyn dala, sary qymyzǧa emın-erkın örıstep jürgen däuırındegı şyǧarǧan saryndary. Sondyqtan olardyŋ naqysynda erkınşılık, erkelık, öjettık sezımder küştı», «Qazaq halqynyŋ neşe aluan jäne öte bai halyq muzykasy bar. Qazaq halqy adamnyŋ ma­habbatyn, erlıgın, neşe türlı jan sezımın beineleitın köp küiler, änder şyǧarǧan. Qazaq auyz ädebietınıŋ bailyǧyn da jūrt tanyǧan. Özınıŋ auyz ädebietın, batyrlar jyrlaryn neşeme ǧasyr boiyna tügel saqtap kelgen qazaq halqynyŋ būl jönınde teŋdesı joq deuge bolady», «Qajymai, talmai eŋbek etuınıŋ arqasynda HIH ǧasyr­dyŋ ekınşı jartysyndaǧy qazaq halqynyŋ ömırı men saltyn jan-jaqty qamtyǧan tübegeilı ensiklopediiasy bolyp esepteletın asa körkem roman – «Abai» jaryqqa şyqty», özge de qazynaly oilary dälel bola alady.

Ǧūlama ǧalymnyŋ qazaq elınıŋ erteŋı, ǧylymdaǧy adaldyq, jaŋa öskınge qamqorlyq, jas mamandarǧa qoldau körsetu turaly tolǧanystaryndaǧy naqyldary da tä­uelsızdık ruhymen ündes. Oǧan «Qazaqstannyŋ ūlan-baitaq keŋ jerı mal şaruaşylyǧyn örkendetuge, dändı jäne tehnikalyq egıster kölemın ūlǧaituǧa öte qolaily», «Ǧylymi qyzmetkerlerdıŋ qataryn kezdeisoq adamdarmen emes, tvorchestvolyq örısı keŋ jastarmen tolyqtyryp otyru – bügıngı künnıŋ eŋ maŋyzdy talaby», «Qazaq SSR Ǧylym akademiiasy res­publikamyzda ǧylymnyŋ kürdelı ordabasy boluǧa tiıs», «Ǧalymǧa azyq berer qainar köz kıtap betımen, laboratoriia aumaǧymen ǧana şektelmeidı, ömırdı tanumen, eŋbek adamynyŋ jasampaz ısın tanumen keŋ örısın tabady», t. b. naqyldary dälel.

«Bügıngı tabystan keler taŋdaǧy mındetter ülken» deidı qazaq ǧylymynyŋ atasy. «180 jyldan astam uaqyt qazaq halqy patşaşyldyqtyŋ tepkısınde ezılıp kelgenın», «Älemnıŋ otyz altydan bır bölıgıne bostandyq süigış qazaq halqy ie. «Qazaq» degen sözdıŋ özınde erkındık ruhy atoilap tūr. Sol üşın de bızdıŋ halyq talai ǧasyrdy üzdıksız kürespen ötkızdı. Onyŋ sanasynda būl söz asa kielı de ūly ūǧym bolyp qalyptasqanyn» aitqan kemeŋger halqynyŋ azat, ūltynyŋ jasampaz, eldıgınıŋ asqary boluyn köksedı. «Otanyma boryştymyn» dep bılgen qyr perzentı tüptıŋ tübınde qazaq elınıŋ täuelsızdıkke qol jetkızıp, ekonomikasy, önerkäsıbı, auyl şaruaşylyǧy, ǧylymy, mädenietınıŋ damitynyna senımdı boldy. Jer qoinauyna boilaǧan ǧūlama keler kezeŋge köz salyp, aldaǧy uaqytta atqarylatyn kelelı mındetterdı boljady, ūrpaq paryzyn bezbendedı. Mıne, osynau kemeldılıktı nar tūlǧanyŋ «Qazaqstannyŋ ūlan-baitaq keŋ jerı mal şaruaşylyǧyn örkendetuge, dändı jäne tehnikalyq egıster kölemın ūlǧaituǧa öte qolaily», «Halyq şaruaşylyǧynyŋ bükıl salasynda ǧylym men tehnikanyŋ neǧūrlym jaŋa, sony tabystaryn keŋınen qoldanu arqyly ǧana öndırgış küşterdı damytu ısınde būrynǧydan da biık beleske şyǧa alamyz», «Ekonomikanyŋ, ǧylym men mädeniettıŋ barlyq salalarynda tabysqa jetudıŋ jeŋımpaz qūraly men kıltı öz qolymyzda», «Bızdıŋ elımızde ǧylymnyŋ örkendeuı halyq şaruaşylyǧyn jalpy örkendetumen, elımızdıŋ bükıl memlekettık tırşılıgınıŋ örleuımen tyǧyz bailanysty», «Qazaq jerınıŋ qoiny tolǧan qazyna. Mūnda şyqpaityn ken joq. Onyŋ bolaşaǧy öte jarqyn, säulettı», «Ǧylymi qyzmetkerlerdıŋ qataryn kezdeisoq adamdarmen emes, tvorchestvolyq örısı keŋ jastarmen tolyqtyryp otyru – bügıngı künnıŋ eŋ maŋyzdy talaby» degen naqyldarynan aŋǧaramyz.

Ǧūlama Qanyştyŋ: «Adam qandai ǧylym, qandai önerdıŋ bolsa da qairatkerı boluy üşın oǧan jastaiynan boi ūryp, maşyqtanuy tiıs», «Ǧalym bolu üşın eŋ aldymen adam bolu kerek, öitkenı ǧalym barlyq ömırın, eŋbegın özı üşın emes, halyq üşın, adamzat üşın sarp etedı», «Jas adam ömır sürgende sol ömırdı bos ötkızuge tiıstı emes. Ol, bırınşıden, Otanyna paidaly azamat boludy, ekınşıden, öz zamanynyŋ, öz däuırınıŋ mädeniettı, bılımdı jäne aldyŋǧy qatarly adamy boludy oilastyruy kerek. Ol üşın jas künıŋızden-aq özıŋızdı adamgerşılıkke baulyŋyz», «Isıŋızge, eŋbegıŋızge naǧyz adamgerşılıkpen kırısseŋız, söz joq, jeŋıske jetesızder», «Jaŋa jylda Qazaqstannyŋ barlyq mektepterınde şyn mänındegı politehnikalyq oqudyŋ jüzege asyryluyn tıleimın. Mūnyŋ maqsaty – oquşylardy eŋbek daǧdysyna, basqaşa aitqanda, ärbır azamat üşın jäne bızdıŋ bükıl elımız üşın ılgerı basu men baqyttyŋ aibyndy negızı bolyp tabylatyn küşke baulu», «Eŋbek etpeseŋ, jiǧan bılımıŋ kädege jaramai jatqan mineral sekıldı. Onyŋ ışınen arşyp, asyl kenın jarqyratu üşın eŋbek kerek, qol men oi qimyly qajet», «Bılımıŋdı eŋbek pen ömırdıŋ özınde şyŋdap otyr. Sonda ǧana bılım dep atalatyn asyl tas eşqaşan tot baspastan jaltyrai da jarqyrai beredı» degen danalyq oilary, naqyl sözderı HHI ǧasyrdaǧy azat eldıŋ sanaly ūrpaǧyn tehnologiialyq ǧylymnyŋ şyŋyna, adamgerşılık biıgıne, käsıbi şeberlık örıne, memleketşıldık asqaryna jeteleitın sarqylmas quatymen jasai bermek.

Altynbek NUHŪLY,
QR Parlamentı
Senatynyŋ deputaty,
Saǧymbai JŪMAǦŪL, L.Gumilev atyndaǧy
Euraziia ūlttyq
universitetınıŋ
professory

Taǧyda

admin

«Astana aqşamy» gazetı

Ūqsas jaŋalyqtar

Back to top button