Қоғам

Нұртөре Жүсіп: Журналист санаты айқындалмағандықтан, әлеуметтік жағдайы төмен

ҚР Парламенті ­Сенатының депутаты, белгілі журналист Нұртөре ЖҮСІП ­El-Orda Youtube арнасына берген сұхбатында Журналист мәртебесі туралы заң қабылдауды ұсынғанын, осы тұрғыда журналистердің әлеуметтік жағдайын көтеру қажеттігін, баспанамен қамту мәселесін айтып, барша қалам ұстаған әріптестерін белсенді болуға шақыр­ды. Яғни, әлеу­меттік мәселелерін жеткізуді, осы арқылы журналист санатын айқындау керектігін тілге тиек етті.

[smartslider3 slider=1209]

– Сіз Журналист мәртебесі туралы арнайы заң қабылдауды ұсынып, депутаттық сауал жолдаған едіңіз, бірақ сіздің ұсынысыңызды орындаушы билік қажеттілігі жоқ деп тапты. Осыған қатысты не айтар едіңіз?

– Рас, біріншіден, Үкімет басшысы Асқар Маминнің атына депутаттық сауал жолдадым. Оған түрткі болған нәрсе – еліміздегі журналистердің, яғни әріптестердің жағдайы. Пандемия басталғалы бері дәрігерлер қалай жұмыс жасаса, журналистер де солай алдыңғы шепте жұмыс істеп жатыр. Ауырып қаламын-ау деместен бастарын қатерге тігіп, осы дерттің алдын алу, сақтану, қорғану деген мәселелердің бәрінде де біздің әріптестеріміз 24 сағат бойы ақпарат таратты. Дәрігерлердің өзі ауырды, ауырған дәрігерлерге мемлекет тарапынан 2 млн теңгеден жәрдем берілді. Дәрігерлер де осы аурудан қайтыс болды. Қайтыс болған дәрігерлерге 10 млн теңге көлемінде қаражат берілді. Журналистерге қарайық, тура солай жұмыс жасап жатқанда біздің де журналисі бар, жазушысы бар 400-ден астам қалам ұстаған әріптестеріміз осы коронавирус індетінің салдарынан өмірден өтіп кетті. Бірақ журналис­терге дәрігерлерге көрсетілгендей көмек жасалмады.

Сонымен бірге журналистердің әлеуметтік жағдайы деген мәселе бар. Мәселен, журналистердің баспана алуы. Жақында ғана Нұр-Сұлтан қаласының әкімдігі 29 жасқа дейінгі жастарға арналған тұрғын үй алу бағдарламасын жасады. Енді осы бағдарламаға тіркелуге, қосылуға, содан үмітті болып үй алуға біздің журналист әріптестеріміз қосыла алмайды. Неге десеңіз, Еңбек кодексінде де, мамандықтарды тіркейтін мемлекеттік реестрде де журналист деген атау жоқ. Бізде БАҚ туралы заң бар. Сол заңда журналист ақпарат алушы, өңдеуші, таратушы деген құқықтық міндеттері ғана жазылған. Ал енді әлеуметтік жағдайы қалай? Біз өзіміз жазбайтын тақырыбымыз жоқ, көтермейтін мәселеміз жоқ, біз шахтер туралы да жазамыз, актер туралы да жазамыз. Бірақ журналистің жағдайын кім көтереді? Сол әріптестеріміздің әлеуметтік жағдайын дұрыстауға ниеттеніп, депутаттық сауалымды жолдадым.

Ұстаздар мәртебесі деген арнайы заң қабылданды, сол арқылы қазір ұстаздардың қоғамдағы орны көтерілді. Дипломын алып базарға шығып кеткен мұғалімдер қайтадан ұстаздық кәсібіне оралып жатыр. Журналистикадан да кетіп қалған мамандар бар. Қазір жас толқынның келуі азайды. Журналистердің жалақысы да айтарлықтай көтерілмеді.

– Енді осының барлығын мемлекет тұрғысынан реттеу керек деп осы заңды ұсындыңыз ғой?

– Иә, сондай заң жобасын жасау керек дегенді көтердім. Кеше ғана жауап келді. Оның алдында Ақпарат және қоғамдық даму министрі Аида Балаеваның жауабы келді. Артынша Үкімет басшысының ресми жауабы келді. Жауапта бір қарасаң, менің көтерген мәселеме қарсылық жоқ.

  Бізде БАҚ туралы заң бар. Сол заңда журналист ақпарат алушы, өңдеуші, таратушы деген құқықтық міндеттері ғана жазылған. Ал енді әлеуметтік жағдайы қалай? Біз өзіміз жазбайтын тақырыбымыз жоқ, көтермейтін мәселеміз жоқ, біз шахтер туралы да жазамыз, актер туралы да жазамыз. Бірақ журналистің жағдайын кім көтереді?

Бірақ арнайы журналист мәртебесі туралы заң қабылдауды қажет деп есептемейді. Сылтау бізде БАҚ туралы заңның бары. Жарайды, арнайы заң қабылдамаса да, БАҚ туралы заңға тиісті толықтырулар мен өзгертулер енгізу деген мәселе тағы бар. Осы жағынан келген кезде әлеуметтік мәселелерді көтеріп, әрі қарай осыдан бір нәтиже шығатындай бағытта жұмыс істеп жатырмын.

Енді бір мәселе, 1990 жылдары Ә.Қажыгелдин Үкімет басшысы болған кезде бұл мәселе көтерілді. «Экономикалық реформа жүріп жатыр. Бірақ орыс газеттері экономикалық тақырыптарды жақсы көтереді де, қазақ басылымдары жазбайды, экономикалық реформаларды көрсетпейді» деген әңгіме айтылды. Сол кезде Премьердің баспасөз хатшысы Әміржан Қосанов болды, мен айттым: Әміржан, сіз ойлаңыз, қазақтың журналисі 3-4 баласымен жалдамалы пәтерде тұрады, ол пәтер төбесінен су сорғалап, мұз өтіп, астынан сыз өтіп тұр. Біреудің мал қорасының жанында немесе «времянкада» тұрып жатқан адам «Қазақстан экономикасының жетістігі» туралы қайтып жазады? Газеттің бетін толтыру үшін жазар, бірақ ол шын жүректен жаза алмайды ғой. Оның ішінде «баспаналы болсам» деген арман бар ғой. Алғашқы сол 90-жылдардан бастап, осы күнге дейін Журналист мәртебесі толық айқындалмағанның салдарынан біз ешқандай санатқа жатпаймыз. Соны Әміржан Қосановқа айтқан кезде ол ешнәрсе дей алмады. Өйт­кені қазақ баспасөзінің жағдайы шынында солай болатын.

– Содан бері ешнәрсе өзгермеді ме?

– Сол кезден бергі мәселенің бәрі жиналып, қордаланып жинақталды. Осы депутаттық сауалым арқылы 2022 жылы Бұқаралық ақпараттық коммуникациялар туралы жаңа заңның жобасы әзірленеді деп ҚР Ақпарат министрлігі маған жауап берді. Жақсы, енді осыған кім атсалысу керек?! Бұған журналист мамандығын алған азаматтың әрқайсысы дабыл қағып, хат жазып, ұсыныс жасап ұйымшылдықпен кірісу керек. Өз мәселелерімізді өзіміз шешпесек, ешкім дұрыстап бермейді.

– Жақында Nur Otan партиясынан сайланған депутат Нұрлыбек Ожаев сот процестерін БАҚ-та және әлеуметтік желілерде жариялауға тыйым салуды ұсынған еді. Бұл БАҚ-тың құқығын шектеуі емес пе?

– Біздің Конституциямыз бойынша шығармашылық еркіндікке, сөз бостандығына кепілдік берілген. Демек, осыдан шығатын қорытынды кез келген журналистің қызмет жасау ісіне тыйым салуға ешуақытта болмайды. Жалпы, қазір әлеуметтік желі бар. Мемлекеттік басылымда қызмет істейтіндерге тыйым салды дейік, бірақ бәрібір әлеуметтік желіде ол мәселе көтерілмей тұрмайды. Әрине, нақты сот мәселесіне келсек, сотқа барған кезде әділеттілік қағидаты бұзылған сәтте соттан әділдік таппаған адамдар редакцияларға келеді емес пе? Сондықтан да соттың жүру барысы жария болуы керек. Ал енді соның бәрін жауып тастасақ, сотқа дейінгі жарияланымдар болмаса, нақақтан нақақ біреу әділетсіздіктің құрбаны болып жатса оны қалай дәлелдейді? Кімге жүгінеді? Осы жағын ойлады ма екен сол әріптесіміз. Бұл жерде Мемлекет басшысы қойып отырған «еститін үкімет» қағидасына жаңағы мәселе қайшы келетіндей көрінеді.

Кез келген адам өзін блогермін деп жариялай салады, ал журналист атану үшін бірнеше сатыдан өту керек, алайда өзіңіз білетіндей, олар блогерлерге қарағанда аз қаражат табады. Мемлекеттік тапсырыс та блогерлерге көбірек беріледі. Ал олар болса, кейбіреуі сілтеме көрсетпей, авторын жазбай жариялай салады. Осы ретте, олардың жұмысын бір жөнге салатын, реттейтін блогерлерге арналған заң неге қабылдамасқа?

Қаласақ та, қаламасақ та жаңа медиа деген нәрсе өмірімізге енді. Блогерлікке келер болсам, әлеуметтік желіні ешкім алақанымен жауып, басып тастай алмайды. Кейде газеттер мен теледидарда жылдар бойы көтерілген мәселені блогердің бір жазбасынан кейін дүние төңкеріліп түскендей, дереу әкімдік, министрлік сол мәселені шешіп тастауға тырысады. Кей жерде жол жөнделмей жатса, соны жөндеп тастайды. Осы жағынан алған кезде біраз жақсылықтары да бар. Мәселе тез шешіледі.

– Тапсырыспен жазылатын мақалаларға қалай қарайсыз? Бұрын ақылы мақалалар, жалданбалы журналистер болмаған еді. Бұл журналистикадағы таланттарды өлтіріп алуға ықпалын тигізбей ме?

– Енді оны әркімнің ары мен азаматтығы біледі. Ал енді «оны жазба, істеме» деп тағы да айта алмайсың. Өйткені оның барар жері, басар тауы қалмай, тапсырыс арқылы күн көретін болса амал жоқ. Нарықтың жағдайында ондай нәрселер болады. Ол да бір өлместің күнін көріп отырған адамдардың әрекеті шығар.

– Бас қала билігіне көзқарасыңыз қалай? Бағасын енді халық береді ғой, дегенмен жасалып жатқан жұмыстарға көңіліңіз тола ма?

– Қала басшылығына келіп жатқан азаматтардың әрқайсысы өзінің бір үлесін қосады. Урбанизация деген процесс тоқтамайды. Қала қазақтанбай тұр. Аулада балаларымыз орысша сөйлесе, қазақтың тілі жүрмесе, қала қалай қазақылануы керек деп кейде ойланамын. Соны әкімдік әр аудан бойынша елдің басын біріктіретін, қазақтың мәдениетіне жақындататын қоғамдық шараларды көбірек өткізіп, сол арқылы қаланың қазақтануын жүзеге асыру керек. Сол кезде дұрыс болады деп ойлаймын.

– Қазақстан мен Ресейге тән көрініс заң қабылдау органдарында әртістер, спортшылар, әншілер аз емес. Бұл заман талабы ма?

– Бұл мәселе сайлаушылардың таңдауына байланысты ғой. Ресейден біздің жүйеміз бөлек. Олар енді қанша дегенмен федеративті мемлекет болғасын әр автономиялар ескеріледі. Бізде енді Мәжілістің сайлауында партиялық жүйе арқылы сайланатын болғандықтан соның ішінде әртістер де, әншілер де болады. Соның ішінде сайлаушылардың басым дауысын алу үшін саяси технологияның бір амалы болып саналады. Егер заң шығару қызметіне таза араласатын болса, зияны жоқ қой деп ойлаймын.

Назерке Еркінқызы

Тағыда

Ұқсас жаңалықтар

Пікір үстеу

Э-пошта мекенжайыңыз жарияланбайды.

Back to top button