Сұхбат

Рамазан СТАМҒАЗИЕВ: ДӘСТҮРЛІ ӘНШІЛЕРДІҢ БАСЫН ҚОСАТЫН ОРТАЛЫҚ КЕРЕК

Бір апта бұрын Конгресс-холда халқы­мыз­дың дүлділ әншісі Рамазан Стамғазиевтің «Айттым сәлем, сағынып» атты концерті өтті. Қайрат Байбосынов, Жәнібек Кәрменов сынды дәстүрлі ән дарабоздарының алдын көріп, қазақ әнінің бар қадір-қасиетін бойына сіңірген әншінің өнеріне халық дүркірете қол соқты. Сонымен қатар,  концертте Ұлту Қабаева, Сейіл Аяғанов, Өзгеріс Шерікбай ән салды. Оның алғашқысы кеш иесінің өмірдегі де, өнердегі де жұбы болса, екіншісі  – сыйлас інісі, ал үшіншісі – шәкірті. Жоғарыда аттары аталған ұлағатты ұстаздарынан алған тәлім-тәрбиенің жолын жалғаған әнші қазіргі таңда өз шәкірттерін де атамұра өнердің қасиетін сезінуге, бояуын солғындатпауға баулып жүр. Сахнадан көп көрінбейтіні де содан. Есесіне оның шәкірттерін Алматы мен Астанадан, тіпті, Қытай елінен де кездестіруге болады. Әрине, олардың алар асулары әлі алда. Ал, Рамазан Стамғазиевтің өзі қандай биікке жетсе де, қазақы қарапайым қалпынан айныған емес. Өзі туралы емес, өзгелер туралы айтуға бейім. Елордаға қонақтап келген әншімен концерт алдында сұхбаттасқанда соны байқадық.

11112

– Рамазан аға, Ас­танаға концертпен келіп жатырсыз. Ерке Есіл бойындағы елордаға біржола қоныс аудару ойыңызда жоқ па?
– Астана – тамаша шаһар ғой. Мұнда келіп, жұмыс істеуге болады. Алайда, Алматыда жағдайым жаман емес. Үйім, жұмысым, араласатын ортам бәрі сол қалада. Өзім де Алатаудың етегінде туып-өскен қазақпын. Әзірге көшетін ойым жоқ, елде, туған жерімде қызмет жасап, шапқылап жүрмін.
– Қазіргі таңда сізді ұстаз ретінде танып жүрміз. Теледидардан да көп көрінбейсіз. Ілгеріде бір сұхбатыңызда өткен ғасырдың зұлматқа толы отызыншы жылдары арманда кеткен боздақтардың мұрасын жаңғыртып, еңбек жазу жоспарыңызда бар екенін айтқансыз. Бұл жағы қалай болып жатыр?
– Кезінде біздің қазақ даласында адам тұрмақ сөз де, ән де сотталған заман болған. Сол аумалы-төкпелі кезеңде Хан Тәңірі баурайында көптеген әндер тыңдаушысына жетпей қалды. Өйткені, ашаршылық заманында, ел үркіп, арғы жақ пен бергі жаққа тарыдай шашылған уақытта адамдармен бірге үлкен мәдениет те көшіп кетті. Кейіннен 1959-60 жылдары шекара ашылып, кеткен қазақтың басы кейін қайырылып, жұртқа қайтып келген кезде сол мәдениет пен өнердің біразы қайта оралды.
Жетісу өңірінің ақындық, әншілік мектебінің өзі Қабан жыраудан бастап Сүйінбай, Жамбылдан, Үмбетәліден тартып, Сарбас, Кененге дейінгі аралық, Дәнеш ағаларамыз, Қалқа, Пішән болып жалғасып кете береді. Географиялық жағынан кесіп алғанда Хан Тәңірі етегінің өзінде небір мықтылар өмір сүрген. Мысалы, Шалтабай. Кезінде итжеккенге айдалғанда:
Менің атым Шалтабай
Асылдан соққан балтадай.
Шалтабайдай жалғызды
Кім іздеп артынан қайтады-ай, – деп боздаған бұл өнерпаз. Осы сияқты қазақтың жадында сақталған әндерді іздеп жүрген жайымыз бар.
Мәселен, Қапез Байғабылұлы 1939 жылы атылып кетті. Көдек Байшағанұлы сынды үлкен ақынымыз өткен. Бұл кісі де біздің Хан Тәңірі баурайында өмір сүріп, кейіннен Қытайға барып, сол жақта қайтыс болды. Қазір сүйегі Мыс деген қаланың түбінде жатыр. Ол кісіден қалған «Көдектің айтқаны», «Көдектің айтыстары», жоқтаулары, есті сөздері – бір төбе.
Бала жасынан зағип Ырыскелді деген ақынымыз болды. Соқыр болса да шыңғыртып шындықты айтамын деп ол да қудаланды. Ақыры Қытайда «Соқыр ақын» деген атпен танылды.
Осы сияқты тұлғалардың елге жетпей жатқан әндерін, сөздерін, айтыстарын, мақамдарын тір­нектеп жинап, бірді-екілі сахнаға шығарып жүрміз.
– Қазір түрлі ән жинақтары шығып жатыр. Сонда Жетісу әндерінің антологиясы дей­тіндей еңбек әлі күнге дейін жарық көрмеген бе?
– 1989 жылы Сағатбек Медеубеков деген ағамыз, Базаралы Мүптекеев бастаған біраз зерттеушілер Жетісу өңірінде, Хан Тәңірінің бау­райынан біраз дүниелерді жазып алып, сол өлкенің күйі мен әніне қатысты антология шығарды. Осыдан бес жылдай бұрын «Қазақтың 1000 әні» мен «Қазақтың 1000 күйі» деген антологияларға біраз дүниелер қосылды. Бірақ, әлі жеткіліксіз. Экспедицияларды жасақтап, әлі де жинақтау керек. Зерттеу, анықтау жұмысы да қажет.
– Дәстүрлі ән өнерінен эс­традаға қарай ойыссақ. Осы жанрда сізді біздің пайымдауымызша «Дариға-дәурен» әні танытты. Эстрада жанрына қалай келдіңіз?
– Мені «Дариға-дәурен» әні емес, «Арман» әні эстрадаға танытты. Қайрат ағаның (Байбосынов – А.Қ.) алдынан дәріс алып шыққаннан кейін он-он бес жылдай дәстүрлі ән айтып жүрдім. Тұрсынжан Шапаймен танысқан соң ол кісінің әндерін эстрадаға қарай бейімдеп көрдік. Бірақ, таза эстрадаға емес, ол әндердің бояуы, ұғымы, түсінігі қазақы болып, тамыры дәстүрлі ән өнерінен тартылды. Ән сөздерін белгілі ақын Несіпбек Айтұлы жазды. Осы авторлармен бірге эстрадаға ең алғаш «Арман» әнін жаздырттық. Бұдан кейін «Дариға-дәурен», «Айсәулем», «Сәуле ғұмыр» сынды әндер жазылды. Бұл әндердің әрқайсының өз тарихы бар, алғаш орындалған жерлері де есімде. Мысалы, «Сәуле-ғұмыр» әнінің тұсауы Мәскеудегі Үлкен театрдың сахнасында кесілді.
«Дариға-дәурен» шыққанда «Жаңа ғасырға – жаңа ән» конкурсына осы әнмен қатыстым. Алайда, бұл ән өтпей қалды. Десек те, сол конкурста жүлделі болған әндер халықтың есінде жоқ, ал, «Дариға-дәурен» әлі өмір сүріп, жұртымыздың сүйікті әніне айналды (Концерт бағдарламасына бұл ән кірмеген еді, көрермен сұраған соң орындалды – А. Қ.).
Осы әндер арқылы екінші қырым ашылды. Қазір көп жерде эстрада жанрынан концерттер болып жатса немесе дәстүрлі әндер кештері өтсе шақырады. Сондықтан өнер адамы болғаннан кейін тек бір жақты ғана жүру жарамайды. Егер талантын мен талабын болып жатса, айтатын сөзін, айтатын әнін болса, неге соны көрсетпеске?!
– Бірнеше жыл бұрын «Дариға-дәурен» әніңіздің бейнебаянын көрдік. Осымен клип түсіруді тоқтатқан сияқтысыз…
– Жоқ, «Арман» әні мен «Аң­шының әні» дейтін қазақтың халық әніне де клип түсірдім. Содан кейін тоқтатып қойдым. Өйткені, оның машақаты көп. Оған үлкен қаржы керек. Жалпы, бейнебаян түсірудің жақсы жағы да, жағымсыз жағы да бар. Жақсы жағы – миллиондаған көрерменнің қиялына нұр себі­леді. Оны көріп отырған адам арман­дайды, сағынышын басады. Клип сәтті түссе, милиондаған көрермен бір нүктеге байланады. Алайда, қаншама көрерменді бір нүктенің айналасына жи­наған меніңше қиянат. Бұл – жағымсыз жағы. Сондықтан бейнебаянды абайлап түсіру керек шығар деген ойға тірелдім. Өйткені, артымызда жас ұрпақ бар. Кейде әнін алып тастап, бейнебаянның өзін қойғанда, онда ұлтқа керек салиқалы дүние болуы керек. Клип атыңды шығаруға, халыққа танымал болуға ертерек, жылдам жеткізетін тәсілдің бірі. Бірақ, оны түсірген кезде халыққа қызмет істейтін, сананы оятатындай жақсы дүние шығару керек.
– Өзіңіз Арқада шыққан әндерді де, еліміздің батыс өлкесінің туындыларын да, Жетісу әндерін де орындайсыз. Кейінгі кезде бұл әндер мен соларды шығарған тұлғаларға қатысты тартыстар болып жатыр. Мәселен, біреулер Сегіз сері тарихта болмаған десе, біреулер ол әнші емес, жырау еді дейді. Осыған өзіңіздің көзқарасыңызды білсек.
– Бұл бұрыннан талас-тар­­-
тысқа айналған тақырып қой.
Мен Қызылжар дейтін құтты өңірге гасрольдік сапармен барғанмын. Сонда «біз Сегіз се­рінің, яғни Мұхам­медқана­пия­ның ұрпағымыз» деген жер қайыс­тырған халықты көрдім.
Ал, өзім жалпы дәстүрлі ән көшіне қосылғалы қаншама архивтерді ақтардым, біраз әншілермен араластым. Қазақ радиосының архивінде біраз жыл жұмыс істедім. Онда бас редактордың орынбасары болып музыка бөлімін басқардым. 1988-1989 жыл­дарға дейін Сегіз серінің атын естімегенмін. «Қалқаман-Мамыр» сияқты дастандарға қатысты және Ғабит Мүсіре­повтің шығармасында Сегіз сері аты кездеседі. «Ол кісі батыр, жырау болған» деген сөздер де бар. Кейіннен «Гауһартас» әні Сегіз серіге теліне бастады. Қазақ радио­сының қорындағы 11 ән де оның атына жазылып кетті. Оның арасында Сәдіқожаның «Сары бидай», «Әйкен-ай» әндері де, батыс өлкесінің туындылары да қосылып кеткен. Дау әлі күнге дейін басылмай келеді. Ол кісі Кадет корпусында оқыды деді. Ал, Кадет корпусына қатысты Шоқан Уәлихановтың қаншама еңбектері табылды. Бірақ Сегіз сері туралы дерек жоқ. Бәлкім ешкім іздемеген болар. Алайда оған біраз әндер негізсіз телінгеннен кейін халық екіге бөлініп кетті. Егер Сегіз сері тарихта болған болса, ол туралы дерек 1988 жылға дейін қайда болды? Мықты музыка зерттеушілері ол туралы неге айтпады? «Гауһартас» елге жеткен кезде неге авторы жетпей қалды? деген ойлар туды.
Сегіз сері жөнінде диссертациялар мен дипломдарды жазуға кіріскен әріптестерімді, бауырларымды білемін. Алайда, ол істері аяқсыз қалды. Өйткені, оған қатысты әлі де дәлелдейтін дүниелер көп.Ұстаздарымыз бізге: «Өнерге ақ, таза көзімен қара. Білсең айт, білмесең айтпа» дейтін. Ал, ғылымда нақты сілтемемен дәлелденіп айтылуы керек. «Бәленбай айтқан екен» деген сөзге сенуге болмайды.
Мәселен, жақында бір аға­мыздың кітабын ашып қарасам, Сегіз сері ХІХ ғасырда қалмақпен шайқасып жүр. Бұл, тіпті қи­сынсыз емес пе?
Ұстаздарымыз бізге «Гау­һар­тасты», «Ғайниді» халық әні деп үйретті. 1989 жылы Алаш зиялылары ақталған уақытта ән бөліске түсіп, жер-жерге, ру-руға тартыс басталды. Мысалы, Ахмет Байтұрсынұлы қаншама әнді жеткізді. Бірақ, ән шығарған жоқ қой. Сол сияқты Қаныш Сәтбаев, Мұхтар Әуезов те әндерді жеткізгені бар. Сол әндер жеткізген адамның атына телініп кетті. ХХІ ғасыр – ғылымның ғасыры. Бәрі де қазақтың сөзі, қазақтың әуені. Бәрін орын-орнына қоятын мезгіл енді келе жатыр.
– Несіпбек Айтұлы, Тұр­сынжан Шапай сынды есім­дерді айтып жатырсыз. Басқа қандай авторлармен, әсіресе жастардың арасында кімдермен шығармашылық байланыстасыз?
– Кезінде Несіпбек пен Тұр­сынжан ағалар Алматыдағы «Қазақфильм» шағын ауданында көрші болып тұрды. Сонда күнде барып, ән мен сөз жаздырып алатын едім. Сол кісілермен шығармашылықтың қара қазанын бұрқылдатып қайнатып жататынбыз. Несіпбек аға Астанаға көшкелі ара-арасында болмаса байланыс сиреді.
Қазір Айтмұрат Төреғали деген Қытайдан келген өте сауатты музыкантпен жұмыс істеп жатырмыз. Ол Жапония­да Симфониялық оркестрде 9-10 жылдай ойнаған адам. Көп­теген аспаптарды мең­герді. По­лифония, гармонияны жақсы біледі. Елге, жерге, қазаққа деген сағынышпен оралған композитор. Сонымен біраз әндер жаздық. Құрман Әкпарияұлы деген мықты қазақ та бар арғы жақтан келген. Оның да қор­жынын қағып жатырмыз.
Қазір біздің көптеген композиторлар еуропалық стандартқа, еуропалық стильге дағдыланып бұрылды. Ал, арғы жақтан келіп жатқан қазақтардың көбі оған әлі жете қойған жоқ. Бұрынғы тіл, бұрынғы үн, бұрынғы әуенді сақтап қалды. Ұлттың қаймағын ыдырата қоймады. Сондықтан сол жақтан келген жігіттермен шығармашылық байланыс орнаттық.
– «Қоғалы көл» деген көп­шілікке жете қоймаған тамаша әнді орындайсыз. Бұл әннің авторлары кім?
– Әні жаңағы Айтмұрат
Төре­ғалидікі, сөзі қазақтың белгілі ақыны Нұрлан Ораза­линдікі. Айтмұраттың өзі Нұрлан ағаның кітабын алып, екі жыл жастанып оқыған. Біраз өлеңдеріне ән жазған. Содан Ұлту екеуіміз бірнеше әнін таңдап алдық.
– Кезінде «Жайық қызы» деген әндегі «Асыққан балықшы еді…» деген жолдарды «асық­қан жолаушы еді» деп орындап, сынға ұшырадыңыз. Кейіннен түзеттіңіз бе?
– Ол балықшы болса да, жолаушы болса да Жайық қызы ғой. Зейнолла Қабдолов (ән авторы – А.Қ.) көзі тірісінде менің орындауымда естіп кетті. Бұл кісі ешқандай реніш білдірмеді.
– Дәстүрлі әннің насихаты кемшін деп қазір жиі айтып жатамыз. Анау күні газетімізде белгілі жырау Алмас Алматовпен сұхбат шықты. Сонда бұл адам «Астанадан дәстүрлі музыка театрын ашу керек» деген ойын айтты. Сіз бұған қалай қарайсыз? Бұған алып-қосарыңыз бар ма?
– Бұл өте дұрыс ой. Айгүл Елшібаева дейтін қарындасым бір телебағдарламада «Ит екеш иттің ойнайтын сахнасы, үретін жері бар. Біз ит құрлы жоқпыз ба? » деп айтқан еді.
Қарап отырсаңыздар Опера театры бар, кәріс, ұйғыр сынды ұлттардың театры жұмыс істейді. Қазақтың драма театры бір басқа да, дәстүрлі орындаушылар бір басқа.
Кезінде дәстүрлі орындаушылар кімдер болды? Қазақстанда театр өнерінің іргетасы қалан­ған уақытта баяғы бізде домбыра ұстап, қадау-қадау дүниені халыққа жеткізген Әміре Қа­шаубаев, Жүсіпбек Елебеков, Манарбек Ержанов, Гарифолла Құрманғалиев театрда актер болып та ойнады. Оркестрдің сүйемелдеуімен де ән айтты. Жамал Омарова, Рабиға Есімжанова күйсандықпен де өлең шырқады. Сол дәстүрді жалғастырып жүрген әншілеріміз көп. Ол өте білімді, кез келген парти­тураны оқып, айтып бере алатын, шеберлік сабақтардан өткен, дикциясы таза, дауысы тамаша қыз-жігіттер. Дәстүрлі әншілердің басын қосатын бір орталық керек.
Қайрат ағалардан кейін бір дәстүр жоғалып кетті. Қазақ радиосында да, «Қазақстан» ұлттық арнасында да автопортреттер жоқ. Неге қолына домбырасын ұстап, қарт қобызын құшақтап жүрген адамдардың көзі тірі кезінде авторлық портретін жазып алмасқа? Өмірбаянын, жеткен шығармашылық биіктерін көрсетпеске? Алдынғы буын, орта буын деген бар. Жылда конкурстарға қаншама талантты жастарымыз қатысып жатады. Солар жылына концертте бір-екі рет қана ән айтады, оның өзінде бір әнді алтауымыз-жетеуіміз қосылып шырқаймыз. Соған мәзбіз. Ал, бір әннің өзі бір тарих, бір өмір, бір дастан, тіпті роман десек те болады. Соны бір-бір жолдан айтатын халге жеттік қазір.
Орталығымыз болса концерт­терді де жазып, ғылыми кітап­тарды да шығаратын едік. Ел-елде, жер-жерде қалған қаншама дүниелеріміз бар. Соларды жи­нақтауымыз керек. Мысалы, Т.Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының «Дәстүрлі музыкалық өнер» кафедрасының жанынан ашыл­ған зертханамыз бар. Жылда үшінші курс студенттерін Моң­ғолияға, Қытайға жібереміз. Мажарстанда қыпшақтарға да аттандырамыз. Жалпы, жан-жақтағы түркі тілдес елдерге жіберуге тырысамыз. Сол жақ­тардан табылған мұраларды
жинайтын орталық болса деген арманымыз бар. Сол жерде жиналып, редакциядан өтсе, ғылыми кеңестен қаралса, кітап болып басыл­са; бұл орталықты алдын­ғы, орта, кейінгі буындар­дың басы қосылып отырса біз қазір басқа дәрежеде, басқа биікте отыратын едік. Қазір мектеп-мектепке бөлініп алдық. Бұрын қазақтың халық әні, қазақтың халық орындаушылары болатын.
– Әміренің кезінде Парижде қазақ әнін асқақтатқаны тарихтан белгілі. Өзіңіз жаңа Мәскеуде ән шырқа­ғаны­ңызды айттыңыз. Басқа қай елдердің сахнасына шық­тыңыз?
– Санкт-Петербургтің Мария театрында өлең айттым. АҚШ-тың астанасы Вашингтонда Кеннеди орталығында да, Нью-Йорктың Карнеги холында да ән салдым. Киевтің үлкен сахналарында өнер көрсеттім. Кореяда болдым. Германия, Франция сынды Еуропаның көптеген мемлекеттерінде гастрольдік сапарлармен бардым. Қазіргі ТМД елдерінің біразында болдым. 1997 жылы Өзбекстанның Самарқан қаласында өткен «Шығыс әуендері» деген ха­лықаралық байқауға қатысқан 42 мемлекеттің арасында жүлде алдым. Одан кейін бұл фестиваль қаншама рет өтті, бірде-бір қазақ орын ала алмай келеді.
– Шетелдің көрермендері қандай? Олардың Қазақ­стан­дағы көрерменмен айыр­машылығы бар ма?
– Ол жақтарда қарапайым халық концертке келмеді. Тіпті, кейбір жерлерде әлемдік деңгейде аты мәшһүр болған симфониялардың партитурасын қарапайым көрермен концертке алып келіп, дұрыс-бұрыстығын тексеріп отырады. Әншінің нотаның дұрыс немесе дұрыс емес алғанын бақылайды. Егер дұрыс алса, қол соғып, қошаметтейді. Қалталы адамдар шын өнер­пазға демеушілік. Бір керемет концертке бола тез арада бір қаладан екінші қалаға тікұшақпен ұшып келетін жағдайлары бар. Қазаққа келгенде де олар сен жөнінде, Қазақстан туралы ғаламтор арқылы міндетті түрде біліп алады.
– Дәстүрлі ән өнерін өрістетіп, өнегелі іс жасап жүрсіз. Тарихтың тасасында қалған тұлғалардың шығармаларын насихаттап жүрген еңбегініз де – бір төбе. Талай талантты жасты баптап, өнер аспанына қалықтатып ұшырдыңыз. Оның барлығы елім деп соққан жүрегіңіздің нәзік лүпілі деп ұғамыз. Біздің басылымға берген парасатты ой, салмақты сұхбатыңыз үшін алғыс айтамыз!

Әңгімелескен: Аманғали ҚАЛЖАНОВ

Тағыда

Ұқсас жаңалықтар

Пікір үстеу

Back to top button